Vì sao ông Trump bỏ kế hoạch thu phí eo biển Hormuz chỉ sau một ngày?

Tuyên bố gây chấn động

Ngày 13/7, Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social rằng Mỹ sẽ được biết đến với vai trò "Người bảo vệ eo biển Hormuz" và sẽ áp mức phí 20% đối với hàng hóa đi qua tuyến hàng hải chiến lược này.

Theo lập luận của ông Trump, Washington đang gánh phần lớn chi phí bảo đảm an ninh hàng hải trong khi chính nước Mỹ lại không phải là quốc gia phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu đi qua Hormuz. Vì vậy, các nước hưởng lợi từ tuyến vận tải này cần chia sẻ chi phí.

Tuyên bố lập tức khiến các cơ quan trong chính quyền Mỹ phải khẩn trương tìm cách xây dựng phương án triển khai, từ việc xác định ai sẽ là đối tượng nộp phí đến cơ chế thu như thế nào. Tuy nhiên, nhiều quan chức cũng thừa nhận đây là một kế hoạch chưa từng có tiền lệ và còn rất nhiều điểm chưa rõ ràng.

Đồng minh vùng Vịnh phản ứng quyết liệt

Điều khiến kế hoạch nhanh chóng gặp trở ngại là phát biểu tiếp theo của ông Trump: không phải các hãng vận tải biển hay Iran, mà chính các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh sẽ là bên phải thanh toán khoản phí này.

Đối với các quốc gia như Saudi Arabia, UAE, Qatar hay Bahrain, Hormuz là tuyến xuất khẩu dầu mỏ sống còn. Nếu phải gánh thêm khoản phí lớn, chi phí xuất khẩu năng lượng sẽ tăng mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu ngân sách và sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ngay trong ngày 13/7 và rạng sáng 14/7, lãnh đạo nhiều quốc gia vùng Vịnh đã khẩn trương liên lạc với Nhà Trắng thông qua các cuộc điện đàm và kênh ngoại giao nhằm thuyết phục ông Trump từ bỏ kế hoạch.

Theo Reuters, những cuộc vận động này diễn ra với tốc độ rất nhanh và có hiệu quả gần như tức thì.

"Đổi" thu phí lấy cam kết đầu tư

Đến sáng 14/7, ông Trump bất ngờ thông báo không tiếp tục kế hoạch thu phí.

Thay vào đó, ông cho biết các quốc gia vùng Vịnh cam kết sẽ tăng đầu tư vào Mỹ. Dù quy mô cụ thể chưa được công bố, đây được xem là giải pháp giúp Washington đạt được lợi ích kinh tế mà không cần áp dụng một chính sách gây tranh cãi.

"Tôi đưa ra ý tưởng đó hôm qua vì nghĩ rằng đó là một sáng kiến hay. Sau đó tôi nhận được điện thoại từ rất nhiều người... Họ muốn thực hiện theo một cách khác", ông Trump nói.

Giới phân tích nhận định đây là ví dụ điển hình cho phong cách đàm phán mang tính giao dịch của ông Trump: đưa ra một yêu cầu cứng rắn để tạo sức ép, sau đó chấp nhận một thỏa thuận khác nếu đạt được lợi ích mong muốn.

Nhà Trắng đối mặt hàng loạt rủi ro

Không chỉ chịu sức ép từ các đồng minh, kế hoạch còn vấp phải sự phản đối ngay trong nội bộ chính quyền Mỹ.

Theo nhiều nguồn tin, các cố vấn của ông Trump đã nhiều lần cảnh báo rằng việc Mỹ tự thu phí qua eo biển Hormuz có thể gây ra hàng loạt hệ lụy.

Trước hết, giá dầu và khí đốt có nguy cơ tăng mạnh nếu thị trường lo ngại chi phí vận chuyển sẽ cao hơn hoặc hoạt động lưu thông qua Hormuz bị gián đoạn.

Điều này có thể khiến lạm phát tại Mỹ tăng trở lại, ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng và tạo áp lực chính trị đối với đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Ngoài ra, kế hoạch còn đi ngược lập trường mà chính Washington nhiều năm theo đuổi: bảo vệ quyền tự do hàng hải trên các tuyến đường thủy quốc tế.

Nguy cơ tạo lợi thế cho Iran

Một trong những lý do khiến các cố vấn đặc biệt lo ngại là khả năng Iran tận dụng tuyên bố của ông Trump để củng cố lập luận của mình.

Trong nhiều năm, Tehran cho rằng quốc gia bảo đảm an ninh tại Hormuz có quyền thu phí hoặc áp đặt các điều kiện đối với hoạt động hàng hải.

Washington luôn bác bỏ quan điểm này và khẳng định eo biển Hormuz là tuyến đường thủy quốc tế, không quốc gia nào được đơn phương áp đặt phí hoặc kiểm soát hoạt động lưu thông.

Ngay sau tuyên bố của ông Trump, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi lập tức phản ứng trên mạng xã hội, cho rằng Tổng thống Mỹ đã thừa nhận nguyên tắc "bảo vệ thì được quyền thu phí", chỉ khác ở mức thu. Đây chính là kịch bản mà nhiều quan chức Mỹ muốn tránh vì có thể làm suy yếu lập trường pháp lý lâu nay của Washington.

Một quyết định cho thấy phong cách điều hành của ông Trump

Việc công bố rồi nhanh chóng rút lại kế hoạch trong vòng một ngày tiếp tục cho thấy phong cách ra quyết định vốn gây nhiều tranh luận của ông Trump.

Thay vì triển khai sau quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng, đề xuất được đưa ra khá bất ngờ, khiến các trợ lý phải chạy đua xây dựng phương án thực hiện trong khi các đồng minh đồng thời tìm cách thuyết phục Nhà Trắng thay đổi lập trường.

Cuối cùng, trước sức ép từ nhiều phía và sau khi nhận được những cam kết đầu tư từ các nước vùng Vịnh, ông Trump đã lựa chọn từ bỏ kế hoạch thu phí Hormuz. Dù ý tưởng chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, nó vẫn cho thấy chỉ một tuyên bố từ Nhà Trắng cũng có thể làm rung chuyển thị trường năng lượng và kích hoạt một cuộc chạy đua ngoại giao khẩn cấp trên toàn Trung Đông.