Vân tay và nhận diện khuôn mặt đang trở thành phương thức mở khóa phổ biến trên smartphone. Chỉ cần chạm ngón tay vào cảm biến hoặc đưa điện thoại lên trước mặt, người dùng có thể truy cập thiết bị mà không cần ghi nhớ mật khẩu hay mã PIN.
Tuy nhiên, sự tiện lợi này không đồng nghĩa với việc mọi hệ thống sinh trắc học đều an toàn. Những nghiên cứu và thử nghiệm của các tổ chức quốc tế cho thấy một số công nghệ nhận diện khuôn mặt trên điện thoại vẫn có thể bị qua mặt bằng những phương pháp tương đối đơn giản, trong khi việc sử dụng đặc điểm cơ thể để xác thực cũng đặt ra những vấn đề về quyền riêng tư và nguy cơ bị cưỡng ép mở khóa.
Theo Tổ chức bảo vệ người tiêu dùng tại Anh công bố vào tháng 4/2026, kết quả thử nghiệm tại phòng thí nghiệm, trong số 208 mẫu điện thoại được tổ chức này kiểm tra kể từ tháng 10/2022, có 133 thiết bị, tương đương 64%, có thể bị đánh lừa bằng ảnh chân dung chủ sở hữu được in trên giấy.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở sự khác biệt giữa các công nghệ nhận diện khuôn mặt. Một số smartphone sử dụng hệ thống nhận diện 2D, dựa vào camera trước để ghi lại hình ảnh phẳng của khuôn mặt, sau đó so sánh với dữ liệu đã đăng ký trên thiết bị. Nếu hình ảnh đủ tương đồng, điện thoại có thể chấp nhận mở khóa mà không phân biệt được đó là người thật hay một bức ảnh.
Trong khi đó, những hệ thống tiên tiến hơn có thể sử dụng cảm biến chiều sâu, bản đồ khuôn mặt 3D hoặc các thuật toán phát hiện người thật để tăng khả năng chống giả mạo. Chẳng hạn, công nghệ sử dụng hệ thống chiếu và thu nhận các điểm hồng ngoại để xây dựng bản đồ chiều sâu khuôn mặt, khiến việc đánh lừa bằng một bức ảnh thông thường trở nên khó khăn hơn.
Nếu kẻ gian có thể vượt qua màn hình khóa, những dữ liệu đang được lưu trữ hoặc các ứng dụng vẫn đăng nhập trên điện thoại có thể trở thành mục tiêu. Email, tin nhắn, hình ảnh cá nhân và một số thông tin có thể được sử dụng để tiếp cận những tài khoản khác đều có nguy cơ bị truy cập trái phép.
Không giống mật khẩu hay mã PIN vốn là thông tin người dùng ghi nhớ, vân tay và khuôn mặt là những đặc điểm sinh học gắn liền với cơ thể. Điều này tạo ra một dạng rủi ro khác: người dùng có thể bị người khác trực tiếp sử dụng đặc điểm cơ thể để mở khóa thiết bị trong một số tình huống.
Tạp chí công nghệ WIRED, trong một số trường hợp, người khác có thể đưa điện thoại đến trước khuôn mặt chủ sở hữu hoặc sử dụng ngón tay của họ để mở khóa, nếu thiết bị không có cơ chế xác thực bổ sung phù hợp. Khác với việc phải biết mật khẩu, phương thức này có thể không đòi hỏi người dùng chủ động tiết lộ thông tin.
Đây cũng là lý do một số tổ chức bảo vệ quyền riêng tư, trong đó có Electronic Frontier Foundation (EFF), khuyến nghị người dùng cân nhắc tắt tính năng mở khóa sinh trắc học trong những tình huống có nguy cơ bị cưỡng ép truy cập thiết bị, chẳng hạn khi đối mặt với yêu cầu kiểm tra điện thoại.
Một điểm khác biệt quan trọng giữa sinh trắc học và mật khẩu là khả năng thay đổi thông tin xác thực khi xảy ra sự cố.
Nếu mật khẩu email, tài khoản ngân hàng hoặc mã PIN bị lộ, người dùng có thể thay thế bằng một chuỗi ký tự mới. Ngược lại, khuôn mặt và dấu vân tay là những đặc điểm sinh học tương đối ổn định, không thể dễ dàng thay đổi khi bị đánh cắp hoặc sao chép.
Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ (NIST) cũng đã đề cập đến những thách thức trong việc bảo vệ hệ thống nhận diện khuôn mặt, bao gồm nguy cơ giả mạo bằng hình ảnh và các phương pháp tạo khuôn mặt nhân tạo.
NIST cũng nghiên cứu những hình thức tấn công giả mạo trong đó kẻ gian sử dụng ảnh in, hình ảnh kỹ thuật số hoặc những phương tiện khác để đánh lừa hệ thống nhận diện. Đây là vấn đề không chỉ xuất hiện trên điện thoại mà còn liên quan đến nhiều hệ thống xác thực sinh trắc học khác.
Tuy nhien, cần phân biệt giữa việc đánh cắp hình ảnh khuôn mặt và việc đánh cắp dữ liệu sinh trắc học thực sự được lưu trên thiết bị. Theo Trung tâm An ninh mạng quốc gia Anh (NCSC), dữ liệu sinh trắc học trên nhiều thiết bị hiện đại thường được lưu trữ dưới dạng mẫu mã hóa hoặc mẫu đặc trưng, không phải hình ảnh gốc có thể dễ dàng khôi phục thành khuôn mặt hay dấu vân tay ban đầu.
Điều này giúp hạn chế nguy cơ dữ liệu bị khai thác trực tiếp. Trên nhiều smartphone, quá trình thu thập và xử lý sinh trắc học được thực hiện ngay trên thiết bị, thay vì tải lên các dịch vụ đám mây. Tuy nhiên, mức độ bảo vệ cụ thể vẫn phụ thuộc vào nhà sản xuất, hệ điều hành và cách triển khai công nghệ.
Như vậy, người dùng cần kết hợp nhiều yếu tố xác thực, gồm cả mật khẩu để tăng tính an toàn cho thiết bị.
.jpg "Sân chơi để học sinh quan sát, khám phá và kể những câu chuyện về môi trường")
