Mỹ bị loại ngay từ đầu
Quyết định của Kazakhstan vào tháng 6/2025 khi trao dự án ba nhà máy điện hạt nhân đầu tiên cho Tập đoàn Rosatom (Nga) đã gây bất ngờ cho giới quan sát.
Mỹ được biết đến là đã dành nhiều thập kỷ để vun đắp mối quan hệ đối tác chiến lược với Astana, nhưng khi Kazakhstan đưa ra một trong những quyết định hạ tầng quan trọng nhất lịch sử, nước này không chỉ thất bại – mà thực tế là còn chưa bao giờ tham gia cuộc đua.
Không có nhà thầu Mỹ nào nộp hồ sơ dự thầu. Không có gói tài chính nào từ Mỹ được đặt lên bàn đàm phán. Washington đơn giản là đã tự bỏ cuộc. Washington không chỉ mất thị phần, họ đang mất đi tầm ảnh hưởng đối với một đối tác cực kỳ quan trọng, tác giả Alexei (Frank) Hoffman từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định.
Kazakhstan là nhà sản xuất uranium lớn nhất thế giới, là chốt chặn trong hợp tác không phổ biến vũ khí hạt nhân của Mỹ kể từ khi tự nguyện từ bỏ kho vũ khí hạt nhân thời Xô Viết vào những năm 1990, và được xem là đối tác an ninh thân cận nhất của Washington tại Trung Á. Thế nhưng, khi Astana cần xây dựng năng lượng hạt nhân dân sự, các lựa chọn thực tế duy nhất của họ lại đến từ Moscow.
Trên lý thuyết, mối quan hệ Mỹ - Kazakhstan được đánh giá là rất tốt. Hai nước đã nâng tầm quan hệ lên Đối tác Chiến lược Tăng cường vào năm 2018.
Về kinh tế, Astana kiểm soát các chuỗi cung ứng quan trọng mà Washington đặc biệt quan tâm. Năm 2024, Kazakhstan khai thác khoảng 23.000 tấn uranium – chiếm khoảng 39% sản lượng toàn cầu. Chính quyền Mỹ thậm chí đã khởi động Đối thoại Khoáng sản Thiết yếu C5+1 vào đầu năm 2024 nhằm thắt chặt quan hệ với Astana chính về những vấn đề này.
Tuy nhiên, tất cả những nỗ lực đó đã không thể chuyển hóa thành ảnh hưởng khi các nhà lãnh đạo Kazakhstan chọn nhà thầu lò phản ứng.
Tại sao Nga chiến thắng?
Theo thông báo từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Kazakhstan (KAEA), Rosatom đã được chọn làm đơn vị dẫn đầu liên minh quốc tế để xây dựng cơ sở hạt nhân tại làng Ulken, bên bờ hồ Balkhash thuộc vùng Almaty, phía Đông Nam đất nước.
KAEA cho biết Rosatom đã vượt qua các đối thủ nặng ký như Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc (CNNC), Electricite de France (Pháp) và Korea Hydro & Nuclear Power (Hàn Quốc) trong quá trình đấu thầu, nhờ đưa ra phương án được đánh giá là "tối ưu và có lợi nhất về mặt kinh tế".
Theo Hiệp hội Điện lực Kazakhstan, trạm điện này sẽ có công suất 2.4 GW và sản xuất khoảng 19 tỷ kWh điện mỗi năm.
Rosatom hiến thắng vì họ cung cấp thứ mà các đối thủ phương Tây không thể theo kịp: nguồn tài chính giá rẻ do nhà nước bảo trợ đi kèm với mô hình "chìa khóa trao tay".
Nga thường xuyên hỗ trợ xuất khẩu hạt nhân bằng các khoản vay kéo dài 20-25 năm với lãi suất chỉ từ 3% đến 4%. Thỏa thuận trị giá 25 tỷ USD của Rosatom với Ai Cập được cho là có lãi suất 3% trong 22 năm.
Các quan chức Kazakhstan cũng nhấn mạnh về gói "chu kỳ nhiên liệu trọn gói". Nga vận hành chuỗi nhiên liệu tích hợp: từ chuyển hóa, làm giàu, chế tạo đến tái chế. Đối với một quốc gia lần đầu mua công nghệ hạt nhân, sức hấp dẫn của một nhà thầu duy nhất đảm nhiệm từ xây dựng, cung cấp nhiên liệu, đào tạo đến xử lý chất thải là vô cùng lớn.
Lò phản ứng VVER-1200 của Rosatom đã có 6 đơn vị vận hành và 14 đơn vị khác đang được xây dựng trên toàn thế giới. Trong khi đó, không có lò phản ứng cỡ lớn nào của Mỹ thậm chí xuất hiện trong danh sách thảo luận.
Trong một bài xã luận về vấn đề này, trang Altyn-Orda của Kazakhstan viết:
"Đề xuất của Rosatom thể hiện sự hợp lý về mặt chiến lược: chuyển giao một phần chu kỳ sản xuất sang Kazakhstan – từ khâu lắp ráp đến sản xuất các linh kiện công nghệ cao. Với Astana, đây không chỉ là một trạm phát điện mới mà là một quá trình công nghiệp hóa thực thụ: tạo việc làm, chuyển giao năng lực chuyên môn và tiếp cận công nghệ lõi. Đối với một quốc gia đang khao khát chủ quyền công nghệ và vị thế trung tâm năng lượng, điều này hấp dẫn hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần mua một dự án của phương Tây".
Cơ hội của Mỹ trong tương lai cũng không còn, khi các lò phản ứng dân sự là những "tài sản dính". Chúng vận hành trong 30 đến 40 năm hoặc lâu hơn. Mô hình của Rosatom ràng buộc việc xây dựng với hàng thập kỷ cung cấp nhiên liệu, bảo trì và đào tạo. Mọi bộ phận tuabin, bản cập nhật phần mềm hay chứng nhận quy định đều buộc bên vận hành phải gắn chặt với hệ sinh thái của nhà thầu. Việc thay đổi nhà cung cấp giữa chừng là cực kỳ khó khăn, nếu không muốn nói là bất khả thi.
