Elon Musk thường được nhìn nhận qua nhiều góc độ đối lập: một thiên tài công nghệ đang tìm cách giải cứu nhân loại, hoặc một tỷ phú gây tranh cãi với những phát ngôn và quyết định khó đoán. Dù đánh giá tích cực hay tiêu cực, phần lớn những nhận định này đều tập trung vào cá nhân Musk.
Trong cuốn sách Muskism, Quinn Slobodian, nhà sử học tại Đại học Boston, và Ben Tarnoff, nhà báo chuyên về công nghệ, muốn chuyển hướng cuộc tranh luận sang một vấn đề rộng hơn. Theo hai tác giả, câu hỏi quan trọng không phải là “Musk là ai?” mà là “Musk đại diện cho điều gì?”.
Câu trả lời được thể hiện ngay trong tên cuốn sách: “Chủ nghĩa Musk” (Muskism). Thuật ngữ này được xây dựng theo cách gọi “Chủ nghĩa Ford” (Fordism) – mô hình chủ nghĩa tư bản thế kỷ 20 gắn với sự kết hợp giữa sản xuất hàng loạt và tiêu dùng đại chúng. Nếu Chủ nghĩa Ford từng được xem là nền tảng vận hành của thế kỷ trước, Slobodian và Tarnoff cho rằng Chủ nghĩa Musk có thể trở thành mô hình định hình thế kỷ 21.
Tương tự Chủ nghĩa Ford, Chủ nghĩa Musk cũng mang tham vọng hiện đại hóa. Tuy nhiên, điểm khác biệt nằm ở chỗ mô hình này không hướng tới việc phân phối rộng rãi thành quả kinh tế cho số đông. Thay vào đó, lời hứa trung tâm là “chủ quyền thông qua công nghệ” – quan niệm cho rằng các quốc gia và cá nhân có thể tăng cường khả năng tự chủ trong một thế giới ngày càng bất ổn bằng cách kết nối với hệ thống hạ tầng công nghệ do Musk kiểm soát.
Đây có thể xem là một dạng khế ước xã hội mà Chủ nghĩa Musk đưa ra. Tuy nhiên, theo phân tích của hai tác giả, kết quả thực tế lại đi ngược với lời hứa ban đầu. Thay vì giúp các quốc gia và cá nhân tự chủ hơn, mô hình này khiến họ ngày càng phụ thuộc vào vị tỷ phú công nghệ đứng sau Tesla.
Nhận định trên thoạt nghe có vẻ dễ hiểu, nhưng cuốn sách đã phát triển nó thành một luận điểm đáng chú ý khi phân tích mối quan hệ phụ thuộc trong toàn bộ đế chế kinh doanh của Musk.
Với SpaceX, công ty đã trở thành nhà cung cấp gần như độc quyền cho Lầu Năm Góc và NASA, đồng thời đảm nhận khoảng 95% số vụ phóng lên quỹ đạo của Mỹ, sự phụ thuộc thể hiện rõ trong lĩnh vực hàng không vũ trụ. Trong khi đó, Tesla không chỉ bán ô tô điện và pin mà còn đưa người tiêu dùng vào một hệ sinh thái công nghệ khép kín. Gần đây, nền tảng X và chatbot Grok tiếp tục được quảng bá như những công cụ xây dựng không gian công cộng mới, nơi người dùng có thể thực thi quyền tự do ngôn luận. Tuy nhiên, theo các tác giả, những nền tảng này đồng thời góp phần củng cố tiếng nói cá nhân của Musk và chương trình nghị sự ngày càng cực hữu của ông.
Một trong những chương gây ấn tượng nhất đề cập đến Bộ Hiệu quả Chính phủ (DOGE), nơi Musk làm việc trong 130 ngày với tư cách “nhân viên chính phủ đặc biệt”. Cuốn sách cho thấy tham vọng áp dụng tư duy kỹ thuật để tinh giản bộ máy liên bang của ông đã vấp phải thực tế phức tạp của một nhà nước có trách nhiệm bảo đảm cuộc sống cho hàng triệu người dân.

Các tác giả cũng dành nhiều phân tích sắc sảo cho cách Musk sử dụng những phép ẩn dụ trong lĩnh vực công nghệ và lập trình khi phát biểu trên truyền thông hoặc mạng xã hội X. Trong cách nhìn của ông, sự đồng cảm là một “lỗ hổng”, xã hội giống như một đoạn mã nguồn bị lỗi, còn sự khoan dung là vấn đề cần được khắc phục. Đáng lo ngại hơn, những quan niệm này khiến các ý tưởng, cơ quan công quyền và thậm chí con người bị xem như những biến số có thể loại bỏ khỏi hệ thống.
Theo các tác giả, mối quan hệ cộng sinh giữa nhà nước và công nghệ, cùng những hình thức loại trừ dựa trên chủng tộc, có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi không còn Elon Musk.
Dù không được giới thiệu là một cuốn tiểu sử, Muskism vẫn dành nhiều chương được nghiên cứu công phu để truy tìm nguồn gốc tư tưởng của tỷ phú công nghệ này. Các tác giả lần ngược về ông nội của Musk, Joshua Haldeman – một người Canada theo chủ nghĩa kỹ trị, từng chuyển đến Nam Phi vào năm 1950, dưới thời chế độ phân biệt chủng tộc.
Slobodian và Tarnoff chỉ ra những mối liên hệ giữa tuổi thơ của Musk tại Pretoria với các quan điểm mà ông theo đuổi sau này. Trong đó có niềm tin rằng kỹ thuật có thể trở thành công cụ quản trị xã hội, tư duy đề cao phòng thủ và quan niệm gắn sự thuần khiết về chủng tộc với sự tồn tại của nền văn minh. Từ những yếu tố này, hai tác giả đưa ra lập luận rằng Nam Phi thời kỳ phân biệt chủng tộc chính là một trong những môi trường hình thành tư tưởng Muskism.
Chủ nghĩa Ford được xem là một hệ thống kinh tế có khả năng tồn tại độc lập với người đã đặt nền móng cho nó. Vậy liệu Chủ nghĩa Musk có thể phát triển theo cách tương tự?
Slobodian và Tarnoff cho rằng những đặc trưng như mối quan hệ cộng sinh giữa nhà nước và doanh nghiệp công nghệ, quản trị bằng thuật toán và tư tưởng loại trừ dựa trên chủng tộc có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi Musk không còn hiện diện. Tuy nhiên, cuốn sách vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi cách tiếp cận tiểu sử. Dù có cấu trúc chặt chẽ, một số phần vẫn mang dáng dấp câu chuyện về đế chế do một cá nhân xây dựng trong những điều kiện lịch sử cụ thể. Dẫu vậy, điều này có thể không quá quan trọng, bởi mô hình mà Musk tạo ra hoàn toàn có khả năng được những người khác tiếp nối.
Nhìn chung, ngay cả những độc giả đã cảm thấy mệt mỏi trước sự xuất hiện dày đặc của Musk trên các phương tiện truyền thông cũng có thể tìm thấy nhiều điều đáng suy ngẫm trong cuốn sách. Muskism là công trình nghiên cứu công phu về cách một lượng lớn nguồn lực và quyền lực có thể tập trung vào tay một cá nhân, cũng như những hệ quả mà sự tập trung đó có thể tạo ra.
Bởi sau tất cả, ảnh hưởng của mô hình Musk có thể sẽ tiếp tục định hình tương lai, ngay cả khi chính ông không còn ở đó.
Theo The Guardian
