Rà soát khả năng cân đối vốn 3 cao tốc: Bảo Hà - Lai Châu; Quảng Ngãi - Kon Tum và Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên

Đặt người dân vào vị trí trung tâm của quá trình đầu tư, 3 dự án đều tác động đến đất đai, nơi ở, việc làm và sinh kế của hàng nghìn hộ dân

Đại biểu Trần Thị Hồng Thanh, Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình tán thành với chủ trương đầu tư xây dựng 3 dự án đường bộ cao tốc; khẳng định đây không chỉ là những công trình giao thông quan trọng mà còn là những tuyến đường chiến lược góp phần tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, mở rộng không gian phát triển, tăng cường liên kết vùng, củng cố quốc phòng an ninh và tạo cơ hội phát triển mới cho miền Trung - Tây Nguyên và vùng Tây Bắc.

Với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 162.400 tỷ đồng, đại biểu Trần Thị Hồng Thanh nhấn mạnh, quyết định đầu tư phải đi liền với trách nhiệm rất lớn trước Quốc hội, cử tri và nhân dân. Do vậy, đại biểu đề nghị Chính phủ quan tâm thực hiện những yêu cầu chung đối với cả 3 dự án.

Đại biểu Trần Thị Hồng Thanh, Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình phát biểu

Thứ nhất, đại biểu nêu rõ, hiệu quả đầu tư phải là thước đo cao nhất. Đề nghị Chính phủ đánh giá đầy đủ nhu cầu vận tải, khả năng kết nối, chi phí vận hành, bảo trì và hiệu quả kinh tế trong cả những kịch bản bất lợi về chi phí, lưu lượng và tiến độ; đặc biệt phải gắn đầu tư cao tốc với phát triển sản xuất, du lịch, thương mại, logistics, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Thứ hai, bảo đảm kỷ luật ngân sách và kiểm soát chặt các cơ chế đặc thù. Đại biểu Trần Thị Hồng Thanh phân tích, 3 dự án có quy mô vốn rất lớn, địa hình phức tạp, thời gian thực hiện kéo dài. Đề nghị Chính phủ xác định rõ nguồn vốn từng giai đoạn, trách nhiệm của cơ quan chủ quản, kiểm soát tổng mức đầu tư, tiến độ và chất lượng công trình. “Cơ chế đặc thù phải đi đôi với trách nhiệm đặc biệt, không thể lấy yêu cầu đẩy nhanh tiến độ để nới lỏng kỷ cương, làm giảm hiệu quả sử dụng ngân sách”, đại biểu nhấn mạnh.

Thứ ba, phải đặt người dân vào vị trí trung tâm của quá trình đầu tư. Cả 3 dự án đều tác động đến đất đai, nơi ở, việc làm và sinh kế của hàng nghìn hộ dân. Đại biểu đề nghị không chỉ dừng ở bồi thường, giải phóng mặt bằng mà phải bảo đảm tái định cư gắn với sinh kế bền vững, đất sản xuất, trường học, y tế, dịch vụ thiết yếu và giữ gìn bản sắc văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số. “Cần có cơ chế giám sát đời sống người dân sau tái định cư, bảo đảm nơi ở mới và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Người dân nhường đất cho phát triển phải là người được thụ hưởng thành quả phát triển”, đại biểu kiến nghị.

Thứ tư, phát triển hạ tầng phải gắn với bảo vệ rừng và an toàn môi trường. Đại biểu Trần Thị Hồng Thanh đề nghị tối ưu hóa tuyến đường, hạn chế thấp nhất diện tích rừng tự nhiên, rừng phòng hộ phải chuyển đổi, khảo sát kỹ địa chất, kiểm soát cầu, hầm, bãi thải và thực hiện nghiêm trách nhiệm trồng rừng thay thế.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận

Phân tích những yêu cầu đặc thù cụ thể đối với từng dự án, đại biểu nêu rõ, đối với cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum, trọng tâm là hiệu quả kết nối và bảo vệ rừng. Đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát hướng tuyến, giảm tối đa tác động đến rừng tự nhiên, đặc biệt là rừng phòng hộ; đồng thời làm rõ hiệu quả kết nối giữa miền Trung và Tây Nguyên, khả năng giảm chi phí logistics, thúc đẩy sản xuất và tạo việc làm.

Đối với cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, trọng tâm là quy mô đầu tư và sức chịu đựng của ngân sách địa phương. Dự án đề xuất xây dựng ngay 4 làn xe hoàn chỉnh trong khi lưu lượng dự báo năm 2030 chỉ khoảng 3.700 đến 4.200 xe quy đổi mỗi ngày đêm. Đại biểu Trần Thị Hồng Thanh đề nghị Chính phủ làm rõ hiệu quả của phương án đầu tư hoàn chỉnh so với phân kỳ hợp lý, bảo đảm tiết kiệm và đáp ứng nhu cầu phát triển dài hạn. Bên cạnh đó, đề nghị Chính phủ cần xem xét tăng mức hỗ trợ từ ngân sách của Trung ương để đảm bảo yêu cầu không để đầu tư cao tốc làm giảm nguồn lực dành cho giáo dục, y tế, giảm nghèo và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Đối với cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, trọng tâm là bảo đảm vốn, tái định cư và an toàn địa chất. Dự án có tổng mức đầu tư là 63.120 tỷ đồng, dự kiến sử dụng hoàn toàn ngân sách Trung ương, trong đó có 19.308 tỷ đồng cần bố trí sau năm 2030. Đại biểu đề nghị xác định rõ nguồn vốn và trách nhiệm bảo đảm trong Nghị quyết của Quốc hội, không để thiếu vốn, kéo dài tiến độ. Dự án ảnh hưởng đến gần 5.000 hộ dân, khoảng 920 hộ phải tái định cư, đồng thời dự kiến phát sinh 60,8 triệu m³ đất đá phải đổ thải. Đề nghị đặc biệt quan tâm ổn định sinh kế đồng bào, bảo vệ rừng đầu nguồn, kiểm soát an toàn địa chất và các bãi thải, không để xảy ra sạt lở, bồi lấp sông suối, gây thiệt hại cho nhân dân.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận

Cao tốc Bảo Hà – Lai Châu: Rà soát đầy đủ khả năng cân đối vốn, nghiên cứu tăng mức hỗ trợ từ ngân sách Trung ương

Phân tích vấn đề vốn đối ứng, đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng nhận định, các tỉnh như Lai Châu, Quảng Ngãi đều là những địa phương còn nhiều khó khăn, nhất là Lai Châu. Việc các địa phương này phải đối ứng hàng ngàn tỷ đồng (với Lai Châu là 2.004 tỷ đồng, chiếm tới 38,7% vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 của tỉnh, theo Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính) là một áp lực lớn cho ngân sách địa phương.

“Từ thực tế này, tôi xin đưa ra kiến nghị Quốc hội và Chính phủ xem xét phương án sử dụng ngân sách Trung ương để hỗ trợ toàn bộ hoặc phần lớn chi phí giải phóng mặt bằng cho các tỉnh. Có như vậy cao tốc mới thực sự phát huy hiệu quả”, đại biểu Dương Khắc Mai nhấn mạnh.

Đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng phát biểu

Bên cạnh đó, đại biểu nêu vấn đề: hiện nay, tuyến đường bộ cao tốc Bắc – Nam phía Đông đã hoàn thành và nhiều tuyến, đoạn tuyến đang tiếp tục mở rộng, tạo ra năng lực vận tải lớn và diện mạo mới cho đất nước. Khi tiến hành đầu tư các tuyến cao tốc trục Đông – Tây, cũng cần nhanh chóng hoàn thiện tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Tây để tạo được sự kết nối toàn diện.  Do đó, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị cần ưu tiên nguồn lực, quan tâm đầu tư các tuyến cao tốc phía tây tiếp giáp với tuyến cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum như  Ngọc Hồi - Pleiku; Pleiku - Buôn Ma Thuột; Buôn Ma Thuột - Gia Nghĩa trước năm 2030 nhằm tạo động lực phát triển các khu vực đang còn nhiều khó khăn, để tiệm cận với các địa bàn khác trong cả nước.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng phát biểu

Góp ý về nguồn lực thực hiện, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng đồng tình với nguyên tắc ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương cùng tham gia đầu tư. Tuy nhiên, đại biểu nhấn mạnh, đối với Lai Châu, cần cân nhắc kỹ mức đóng góp trong tương quan với nguồn lực và những nhiệm vụ thiết yếu mà tỉnh đang phải đảm bảo. Theo phương án trình, Lai Châu dự kiến bố trí khoảng 2.004 tỷ đồng. Đây là tỷ lệ đóng góp cao nhất trong 7 dự án cao tốc do địa phương quản lý.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng tỷ lệ này tạo áp lực cân đối ngân sách rất lớn đối với Lai Châu, nguy cơ làm thu hẹp nguồn lực dành cho các lĩnh vực thiết yếu khác như giáo dục, y tế, nước sinh hoạt, hạ tầng nông thôn và công tác giảm nghèo. Do đó, đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát đầy đủ khả năng cân đối, nghiên cứu tăng mức hỗ trợ từ ngân sách Trung ương, kể cả phương án Trung ương đảm bảo toàn bộ vốn nếu điều kiện cho phép. Việc tăng hỗ trợ cần gắn với trách nhiệm cụ thể của địa phương trong công tác giải phóng mặt bằng, tái định cư, quản lý đất đai và chuẩn bị các tuyến đường kết nối.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân, Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn phát biểu

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân, Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn cũng đề nghị Chính phủ rà soát, xác định mức vốn đối ứng phù hợp với năng lực tài chính của từng tỉnh, đặc biệt là Lai Châu, địa phương có thu ngân sách hàng năm chỉ đạt trên 2.000 tỷ đồng. Trong trường hợp ngân sách trung ương có thể bố trí được, đại biểu kiến nghị áp dụng cơ chế hỗ trợ tối đa cho Lai Châu, giúp địa phương hoàn thành các công trình hạ tầng then chốt, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc miền núi.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát huy hiệu quả kết nối liên vùng, đại biểu Nguyễn Đặng Ân đánh giá cao việc đầu tư tuyến Cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La, giúp từng bước hình thành trục giao thông kết nối vùng Tây Bắc với Hà Nội và mạng lưới giao thông quốc gia. Nhận định Sơn La là địa phương có tiềm năng lớn về sản xuất nông nghiệp hàng hóa, nhất là các sản phẩm trái cây, nông sản phục vụ xuất khẩu, bên cạnh việc kết nối các cửa khẩu phía Tây, đại biểu đề nghị Chính phủ sớm triển khai dự án kết nối tuyến cao tốc này thông qua mạng lưới cao tốc quốc gia tới Cửa khẩu Quốc tế Hữu Nghị, tỉnh Lạng Sơn.

Lý giải điều này, đại biểu cho biết Cửa khẩu Hữu Nghị là cửa ngõ giao thương quan trọng với thị trường Trung Quốc. Việc đầu tư đồng bộ và triển khai sớm tuyến kết nối sẽ giúp nông sản của Sơn La tiếp cận thuận lợi hơn với thị trường xuất khẩu.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận

Đảm bảo sinh kế khi tiến hành tái định cư, chú trọng bảo tồn văn hóa, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số

Đóng góp ý kiến về chủ trương đầu tư xây dựng Cao tốc Quảng Ngãi – Kon Tum, đại biểu Hà Thị Anh Thư, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi cho biết, qua nhiều cuộc tiếp xúc cử tri tại địa phương, bà con bày tỏ mong muốn có một tuyến đường nối miền núi với miền biển để việc đi lại và vận chuyển nông sản bớt trắc trở. “Hôm nay, khi dự án cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum được đưa ra xem xét tại hội trường, tôi xin chuyển tới Quốc hội lời cảm ơn của cử tri Quảng Ngãi vì đã lắng nghe nguyện vọng ấy”, đại biểu Hà Thị Anh Thư chia sẻ.

Đại biểu Hà Thị Anh Thư, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi phát biểu

Về nguồn vốn, dự án còn một phần vốn ngân sách Trung ương cần tiếp tục cân đối. Đại biểu đề nghị Chính phủ quan tâm bố trí phần vốn còn lại phù hợp với tiến độ để dự án cơ bản hoàn thành vào năm 2030 và đưa vào khai thác năm 2031.

Về phía địa phương, Quảng Ngãi sẽ chủ động thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư. “Những hộ phải di dời, tỉnh phải lắng nghe ý kiến của bà con, phải chu toàn, chu đáo nơi ở mới và hỗ trợ cho gia đình sớm ổn định sinh kế. Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh sẽ tiếp tục lắng nghe cử tri và giám sát quá trình triển khai dự án”, đại biểu Hà Thị Anh Thư nêu rõ.

Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi phát biểu

Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi nhận định dự án Cao tốc Quảng Ngãi – Kon Tum không đơn thuần chỉ là một dự án hạ tầng giao thông mà là một mắt xích chiến lược quan trọng, mở ra không gian phát triển mới, tháo gỡ điểm nghẽn liên kết vùng và củng cố vững chắc thế trận quốc phòng - an ninh cho cả vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Đầu tư Cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum là quyết sách mang tính chiến lược, đáp ứng lòng mong mỏi của cử tri và nhân dân miền Trung - Tây Nguyên.

Về giải phóng mặt bằng, tái định cư và sinh kế bền vững, đại biểu đề nghị tỉnh Quảng Ngãi cần thực hiện nghiêm nguyên tắc "nơi ở mới có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ"; hoàn thiện đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trước khi đưa người dân đến ở; chú trọng bảo tồn văn hóa, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với đào tạo nghề, sinh kế lâu dài và bền vững.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận

Nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ môi trường và rừng tự nhiên, đại biểu Hoàng Văn Nghĩa nhấn mạnh, cần khảo sát kỹ địa chất, thủy văn, ưu tiên giải pháp cầu cạn, hầm xuyên núi để hạn chế tối đa xâm phạm rừng phòng hộ đầu nguồn; thực hiện nghiêm nghĩa vụ trồng rừng thay thế và quản lý chặt các bãi đổ thải, tuyệt đối không để xảy ra bồi lấp hay lợi dụng đổ thải để khai thác khoáng sản trái phép.

Về nguồn vốn và kỷ luật giải ngân, đại biểu đề nghị tỉnh Quảng Ngãi sớm phân bổ chính thức 2.047 tỷ đồng vốn đối ứng đã cam kết và Chính phủ ưu tiên cân đối đủ phần vốn ngân sách trung ương còn thiếu từ nguồn tăng thu, tiết kiệm chi, các cơ chế đặc thù để chỉ định thầu, di dời hạ tầng điện; bảo đảm công khai, minh bạch, đúng pháp luật.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh phát biểu

Phát biểu giải trình, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, trên cơ sở ý kiến phát biểu tại tổ của các đại biểu Quốc hội, Bộ Xây dựng đã tiếp thu tối đa các ý kiến đóng góp và hoàn thiện dự án.

Giải trình về quy mô và tốc độ thiết kế, Bộ trưởng cho biết cả 3 dự án đều được thiết kế với quy mô 4 làn xe cao tốc, có làn dừng xe khẩn cấp, phù hợp với quy hoạch ngành, kết quả dự báo nhu cầu vận tải và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường bộ cao tốc.

Về tốc độ thiết kế, các dự án tuân thủ Tiêu chuẩn TCVN 5729:2012. Đối với tuyến qua khu vực miền núi có địa hình khó khăn, độ dốc lớn và chênh cao lớn (như đoạn Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên có chênh cao trên 1.000m), tốc độ thiết kế quy định là 80 km/h để đảm bảo an toàn kỹ thuật. Đối với các đoạn qua vùng đồng bằng, tốc độ thiết kế đạt từ 100 đến 120 km/h. Hướng tuyến của các dự án được lựa chọn trên nguyên tắc phù hợp với quy hoạch, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, phù hợp với địa hình tuyến đi qua; hạn chế tác động đến các khu vực nhạy cảm về môi trường, danh lam thắng cảnh, giảm thiểu tối đa chi phí giải phóng mặt bằng.

Quang cảnh phiên họp

Về khả năng cân đối nguồn vốn, 3 dự án thuộc Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, được Chính phủ ưu tiên cân đối nguồn ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 - 2030. Cụ thể, ngân sách Trung ương dự kiến bố trí khoảng 119.389 tỷ đồng trên tổng mức khoảng 162.393 tỷ đồng (chiếm khoảng 75%).

Về sự tham gia của ngân sách địa phương, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, hiện có 15 địa phương được giao làm cơ quan chủ quản thực hiện các dự án cao tốc. Nhìn chung, các địa phương đã chủ động cân đối ngân sách địa phương để tham gia đầu tư, bao gồm cả công tác giải phóng mặt bằng.

Về công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư và chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, Bộ Xây dựng đã phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường lấy ý kiến thẩm định trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi. Công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư được tách thành các dự án thành phần giao địa phương thực hiện nhằm phát huy tính chủ động.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh phát biểu

Phát biểu kết luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị tiếp tục rà soát hoàn thiện hồ sơ dự án, Nghị quyết và tập trung vào một số nhóm vấn đề.

Thứ nhất, tiếp tục rà soát phạm vi, hướng tuyến, cơ sở lựa chọn, quy mô và phương án phân chia các dự án thành phần; bảo đảm phù hợp với quy hoạch, nâng cao hiệu quả khai thác quỹ đất; đồng thời làm rõ cơ chế điều phối giữa các dự án thành phần để bảo đảm tính đồng bộ trong triển khai, kết nối và khai thác.

Thứ hai, rà soát kỹ cơ sở xác định tổng mức đầu tư, đơn giá, định mức của các dự án; cập nhật các yếu tố chi phí có khả năng biến động; làm rõ khả năng bố trí vốn đầu tư cho từng dự án, bảo đảm tính khả thi của phương án đầu tư 100% vốn đầu tư công.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu kết luận

Thứ ba, hoàn thiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và chuyển mục đích sử dụng đất, rừng; bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân, hài hòa lợi ích của Nhà nước và doanh nghiệp; làm rõ điều kiện bảo đảm triển khai dự án, nhất là trong bối cảnh khan hiếm vật liệu san lấp và lao động phổ thông; kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác vật liệu, phòng ngừa sạt lở, khai thác khoáng sản trái phép.

Thứ tư, tiếp tục rà soát, đánh giá cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn, sự cần thiết và tính khả thi của từng cơ chế, chính sách đặc thù cho dự án; chỉ đề xuất những chính sách thực sự cần thiết, xác định rõ phạm vi áp dụng, thẩm quyền quyết định, trách nhiệm tổ chức thực hiện và cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ. Rà soát, cân nhắc kỹ đối với đề xuất chỉ định thầu; tổ chức đấu thầu theo quy định đối với các gói thầu có đủ điều kiện cạnh tranh, bảo đảm công khai, minh bạch và hiệu quả trong sử dụng vốn nhà nước.