PGS.TS Nguyễn Đức Minh, Phó Hiệu trưởng Trường Điện - Điện tử - Đại học Bách Khoa Hà Nội trao đổi về những chuyển động mới trong ngành bán dẫn Việt Nam.
Cú hích từ thương vụ với VinAI
PV: Thưa ông, ông nhìn nhận thế nào về thông điệp biến trung tâm R&D AI tại Việt Nam thành trung tâm lớn thứ 3 toàn cầu của Qualcomm? Theo quan điểm cá nhân của ông, sức hấp dẫn của ngành bán dẫn còn tương đối non trẻ của Việt Nam là gì?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Việc Qualcomm gia nhập thị trường Việt Nam, đầu tiên phải kể tới công sức của Vinsmart (VinGroup), Bphone (BKAV), Viettel...
Khi các doanh nghiệp Việt lấn sân sang lĩnh vực sản xuất điện thoại thông minh, họ mua chip của Qualcomm. Tiếp đến, sân chơi 5G cũng cần phải nhập chip của Qualcomm.
Ban đầu, Qualcomm chỉ bán hàng. Rồi quy mô thị trường Việt Nam mở rộng hơn, họ lập trung tâm hỗ trợ kỹ thuật.
Qualcomm nhận thấy kỹ sư Việt Nam không những đáp ứng tốt yêu cầu mà có thể phát huy năng lực khi tiếp xúc với công nghệ cao hơn. Vì vậy, họ mở rộng hoạt động của trung tâm tại Việt Nam, hỗ trợ các vấn đề của nhiều quốc gia khác.
Một cú hích khác đến từ việc Qualcomm mua 65% cổ phần của Movian AI của Vingroup. Sau đó, doanh nghiệp này hoạt động tốt, có nhiều nghiên cứu và công bố trên các tạp chí danh tiếng của thế giới.
Cuối cùng là tầm nhìn về thị trường dữ liệu được dự đoán có tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) hàng năm khoảng 10,8% - 11% của chúng ta.
Có thể thấy, Qualcomm chọn Việt Nam sau một quá trình tìm hiểu, nghiên cứu lâu dài, với các bước đi chậm rãi nhưng chắc chắn. Nhiều nguồn tin trong nghề còn kỳ vọng, tập đoàn này sẽ thực hiện thiết kế các dòng chip điện thoại tại Việt Nam.
PV: GInnovations, start-up mà ông đã tham gia sáng lập là một đối tác đã có hơn 10 năm gắn bó với Qualcomm. Vậy góc nhìn của người trong cuộc như thế nào, thưa ông?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng đầu tư lâu dài và bài bản ở thị trường Việt Nam như Qualcomm.
Khi mới vào Việt Nam, thị trường của chúng ta chưa lớn. Qualcomm cũng chưa có thông tin đầy đủ về nguồn nhân lực. Tuy vậy, họ vẫn sẵn sàng chấp nhận rủi ro, hợp tác với một doanh nghiệp start-up như GInnovations.
Từ năm 2020, Qualcomm tổ chức Qualcomm Vietnam Innovation Challenge (QVIC) để tìm kiếm, ươm tạo và hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp (start-up) cùng các nhóm nghiên cứu công nghệ tiềm năng tại Việt Nam.
Thật ra, làm việc với các start-up, họ không thu được nhiều tiền, đặc biệt nếu so sánh với doanh thu toàn cầu của tập đoàn này. Dù vậy, chương trình đã được tổ chức thường niên và rất thành công.
Nghĩa là, ngoài thị trường, nhân lực, cam kết của doanh nghiệp vẫn là yếu tố quyết định. Không phải doanh nghiệp FDI nào cũng sẵn sàng đưa công nghệ cốt lõi và phần R&D về Việt Nam như vậy.
PV: Thời điểm đó, tại sao Qualcomm, một tập đoàn vốn hóa tới 170 tỷ USD lại lựa chọn hợp tác với start-up của các ông?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Ban đầu, chúng tôi không định dùng sản phẩm của Qualcomm vì phí bản quyền là khoảng vài trăm ngàn USD, con số tương đối lớn cách đây 10 năm.
Thứ nữa, dù có muốn hợp tác, Qualcomm cũng chỉ chấp nhận nếu họ thấy rõ đối tác có tiềm năng. Chúng tôi rất may là đã được sự ủng hộ của các nhân sự người Việt làm cho Qualcomm.
Họ đã thuyết phục Qualcomm rằng, start-up Việt Nam nhỏ nhưng có năng lực và hứa hẹn nhiều tiềm năng.
Đối với các start-up, một trong những thuận lợi lớn nhất khi hợp tác với Qualcomm là họ không giấu nghề. Doanh nghiệp mua license sẽ được tiếp cận, nghiên cứu và phát triển sản phẩm từ mã nguồn gốc. Đội ngũ kỹ sư, đa phần là người Việt của Qualcomm Việt Nam hỗ trợ về mặt kỹ thuật.
Nhờ thế, chúng tôi đã đăng ký được thêm hai bằng phát minh tại Mỹ, mở rộng nền tảng bảo đảm an toàn thông tin của sản phẩm Qualcomm.
Giữ giá trị mềm trong 50 tỷ USD
PV: Từ khía cạnh sản xuất, mới đây, Samsung nhập khẩu 1.612 thiết bị mới từ Hàn Quốc vào nhà máy tại Thái Nguyên. Theo ông, liệu có thể coi đây là tín hiệu cho việc mở rộng quy mô sản xuất các sản phẩm bán dẫn tại Việt Nam hay không?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Đây là một cơ hội lớn của Việt Nam. Không chỉ Samsung, một số doanh nghiệp lớn khác cũng đang dự định đưa phần đóng gói kiểm thử chip bán dẫn sang Việt Nam.
Nguyên nhân nằm ở nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Nhiều doanh nghiệp điện tử thế giới như Samsung, ADM, Hana Micron, Nvidia đều cân nhắc mở rộng sản xuất hoặc sản xuất thiết bị tại Việt Nam.
Thay vì nhập chip từ nước thứ ba, họ có thể kiểm thử, đóng gói và sử dụng chính sản lượng tại Việt Nam để cung ứng cho nhà máy sản xuất thiết bị tại đây.
Bên cạnh đó, các chính sách ưu đãi của Việt Nam với ngành bán dẫn, các chính sách khuyến khích đa dạng hóa chuỗi cung ứng của quốc gia đặt nhà máy mẹ cũng thúc đẩy các quyết định lựa chọn Việt Nam.
Dù vậy, máy móc nhập khẩu vào thì có thể di chuyển đi nước khác. Giữ chân họ lâu dài là một câu chuyện khác.
PV: Tới năm 2040, ngành công nghiệp bán dẫn của Việt Nam được kỳ vọng đạt giá trị khoảng 50 tỷ USD. Vậy nhưng, bao nhiêu giá trị được giữ lại nền kinh tế Việt Nam? Ông đang đề cập tới vấn đề này...
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Tham gia công đoạn đóng gói, kiểm thử nghĩa là phần sản xuất, thiết kế, các công nghệ cốt lõi vẫn thực hiện ở doanh nghiệp mẹ.
Ngay cả với công đoạn đóng gói, kiểm thử, máy móc thiết bị đưa sang Việt Nam đã được cài đặt. Đó là công nghệ lõi. Khi được nơi khác chào đón với ưu đãi cao hơn, gần chuỗi cung ứng hơn, họ sẽ cân nhắc chuyển nhà máy đi.
PV: Vậy điều gì giữ chân các doanh nghiệp lại?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Đó là nhân lực. Quay lại với câu chuyện Qualcomm, nếu nguồn nhân lực là người Việt, dù máy móc, trang thiết bị có được di chuyển đi đâu, bộ phận R&D đó sẽ luôn gắn bó với Việt Nam. Đó là sự khác biệt giữa phần cứng và phần mềm, giữa những cái có thể di dời và những giá trị sẽ luôn ở lại.
Sân chơi cho sản phẩm bán dẫn nội địa
PV: Còn những giá trị tuyệt đối trong thị phần 50 tỷ USD nêu trên thì sao, thưa ông? Doanh nghiệp Việt có thể tham gia cung ứng sản phẩm bán dẫn cho khối FDI hay không?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Tôi phải nói một câu rất thẳng và cũng khá buồn là điều này rất khó khả thi. Doanh nghiệp Việt khó có thể trở thành một nhà cung ứng sản phẩm bán dẫn cho khối FDI, ít ra là tại thời điểm hiện tại.
Chuỗi bán dẫn là một chuỗi giá trị chặt chẽ và có mức độ chuyên môn hóa rất cao.
Không phải doanh nghiệp FDI không muốn tìm kiếm nhà cung ứng nội địa, tuy vậy, không doanh nghiệp nào lựa chọn mạo hiểm sản lượng hay chất lượng để lựa chọn một newcomers trong ngành.
Chẳng hạn, một con chip lắp vào chiếc điện thoại với giá thị trường 500-600 USD chỉ có giá vài chục cent đến vài chục USD. Liệu họ có chọn nhà cung ứng mới của Việt Nam chỉ để giảm chi phí sản xuất một vài cent cho một chiếc điện thoại?
Kể cả sản phẩm nội địa có chất lượng tương đương, các doanh nghiệp FDI công nghệ cao cũng không mạo hiểm để dành cơ hội cho “người mới".
PV: Nghĩa là, doanh nghiệp nội địa phải chứng minh năng lực và chất lượng sản phẩm trước. Bài toán “con gà, quả trứng” này cần lời giải thế nào?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Chúng ta phải tạo dựng được một thị trường có quyền quyết định sử dụng chip của doanh nghiệp Việt sản xuất.
Đó là thị trường mà các doanh nghiệp Việt Nam như Vinfast, Viettel, VNPT... được khuyến khích, thúc đẩy và hỗ trợ khi sử dụng sản phẩm chip mà doanh nghiệp Việt Nam thiết kế và sản xuất.
Các start-up, các doanh nghiệp tham gia trong chuỗi cung ứng này sẽ tạo dựng được kinh nghiệm, hồ sơ danh tiếng và tiềm lực tài chính để tiếp tục phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường.
Họ phải trở thành những doanh nghiệp được bảo chứng về chất lượng và có quy mô sản xuất đủ lớn để có thể cạnh tranh về giá.
Đến lúc đó, mới có thể bàn tới câu chuyện tham gia cung ứng cho các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam và vươn ra thị trường thế giới.
Và quà tặng cho người “đúng hẹn"
PV: Chúng ta đang có hai câu hỏi: một là, làm sao để doanh nghiệp nội địa sản xuất được các sản phẩm đáp ứng nhu cầu; hai là, làm sao để doanh nghiệp có nhu cầu mua sản phẩm “make by Vietnam”?
PGS. TS Nguyễn Đức Minh: Với vấn đề thứ nhất, cần sự hợp tác của doanh nghiệp lớn - start-up hay doanh nghiệp nhỏ - nhà trường. Đầu tiên, doanh nghiệp lớn nhận đơn đặt hàng, ba bên cùng hợp tác nghiên cứu ra công nghệ lõi, dưới sự hỗ trợ của nhà nước.
Tiếp đó, công ty nhỏ chịu trách nhiệm làm ra linh kiện, công ty lớn đưa ra sản phẩm hoàn thiện để thương mại hóa. Tất cả tạo nên một hệ sinh thái khép kín, toàn diện, trong đó, các mắt xích đều phát huy được thế mạnh và bổ khuyết các điểm yếu của nhau.
Khi thị trường đã có sản phẩm chất lượng tương đương dù chưa thể cạnh tranh về giá, các chính sách hỗ trợ sẽ được thiết kế để khuyến khích doanh nghiệp Việt dùng hàng Việt. Chẳng hạn, doanh nghiệp dùng chip nội địa có thể được miễn giảm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc thậm chí được ưu đãi tín dụng. Nếu bài toán chung là có lợi, doanh nghiệp sẽ tham gia.
PV: Thưa ông, chúng ta vẫn nói tới hỗ trợ dựa trên kết quả. Trong câu chuyện của ngành bán dẫn, việc này có thể thực hiện thế nào?
PGS.TS Nguyễn Đức Minh: Tôi xin được ví dụ về trường hợp start-up của một người bạn tại Trung Quốc.
Doanh nghiệp tham gia vào các chương trình, dự án ưu tiên, có cam kết đầu ra hàng năm sẽ được hỗ trợ 50% chi phí cho nhân lực. Cuối năm, doanh nghiệp đưa ra báo cáo kết quả và được hoàn trả phần kinh phí hỗ trợ.
Tương tự như vậy, doanh nghiệp sử dụng sản phẩm nội địa cũng sẽ thống kê, báo cáo, đảm bảo đáp ứng các tiêu chí đưa ra để được nhận ưu đãi, hỗ trợ.
Chỉ có như vậy, các start-up công nghệ mới được hình thành, tồn tại và lớn mạnh. Cái khó nhất hiện nay của các start-up là thị trường mà nếu không có nguồn thu thì không thể bàn tiếp về những giấc mơ cao xa hơn
