Liệu ăn cà rốt có thực sự giúp mắt sáng hơn như lời đồn?

"Từ bé mình đã được bố mẹ và ông bà nhắc rằng muốn mắt sáng thì phải ăn nhiều cà rốt." Đó là điều Hà Chi (21 tuổi, Hà Nội) vẫn nhớ như in mỗi khi nhìn thấy món cà rốt luộc hay nước ép cà rốt trên mâm cơm gia đình.

Khi còn nhỏ, Chi tin rằng chỉ cần chăm chỉ ăn loại củ màu cam này thì đôi mắt sẽ luôn khỏe mạnh, thậm chí có thể nhìn rõ hơn khi học bài hay xem tivi.

Không chỉ riêng Hà Chi, quan niệm "ăn cà rốt giúp sáng mắt" đã trở thành lời khuyên quen thuộc của nhiều thế hệ người Việt. Từ bữa cơm gia đình đến những bài viết chia sẻ trên mạng xã hội, cà rốt thường được nhắc đến như một "thực phẩm vàng" cho thị lực.

Thậm chí, không ít video trên TikTok hay Facebook còn khẳng định rằng ăn nhiều cà rốt có thể cải thiện cận thị hoặc giúp mắt nhìn rõ hơn trong bóng tối.

Sự phổ biến của niềm tin này phần nào phản ánh mối quan tâm ngày càng lớn của cộng đồng đối với sức khỏe đôi mắt. Trong bối cảnh con người dành nhiều thời gian trước màn hình máy tính, điện thoại và các thiết bị điện tử, số người gặp các vấn đề về thị lực cũng không ngừng gia tăng.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có khoảng 2,2 tỷ người trên toàn cầu đang sống chung với tình trạng suy giảm thị lực hoặc mù lòa, trong đó ít nhất 1 tỷ trường hợp có thể được phòng ngừa hoặc điều trị nếu được phát hiện và chăm sóc đúng cách.

Một nguyên nhân quan trọng là dân số già hóa, song WHO cũng chỉ ra rằng việc gia tăng thời gian nhìn gần và sử dụng thiết bị điện tử đang góp phần khiến tỷ lệ cận thị tăng nhanh, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Báo cáo của tổ chức này cảnh báo nếu không có các biện pháp can thiệp phù hợp, gánh nặng về các bệnh lý mắt sẽ còn tiếp tục gia tăng trong nhiều thập kỷ tới.

Không chỉ WHO, Hiệp hội Nhãn khoa Hoa Kỳ (American Academy of Ophthalmology) cũng cho biết cận thị đang trở thành một trong những vấn đề sức khỏe phổ biến nhất trên thế giới.

Nhiều người vì lo ngại thị lực suy giảm đã tìm đến các loại thực phẩm được cho là có tác dụng "bổ mắt", trong đó cà rốt gần như luôn đứng đầu danh sách.

Hà Chi cũng từng như vậy. Khi bắt đầu bị cận từ những năm cuối cấp hai, cô chủ động ăn nhiều cà rốt hơn với hy vọng số kính sẽ không tiếp tục tăng. Thế nhưng sau mỗi lần khám mắt định kỳ, kết quả vẫn không thay đổi như mong muốn.

Điều đó khiến Chi đặt ra một câu hỏi mà có lẽ rất nhiều người cũng từng thắc mắc: Liệu ăn cà rốt có thực sự giúp đôi mắt sáng hơn, hay đây chỉ là một quan niệm đã được truyền miệng qua nhiều thế hệ?

Cà rốt có thực sự giúp sáng mắt?

Để trả lời câu hỏi này, trước tiên cần khẳng định rằng lời khuyên "ăn cà rốt tốt cho mắt" không hoàn toàn sai, nhưng cũng không đúng theo cách nhiều người vẫn nghĩ.

Thành phần dinh dưỡng nổi bật nhất của cà rốt là beta-carotene, một sắc tố thực vật tạo nên màu cam đặc trưng. Sau khi được hấp thu, beta-carotene sẽ được cơ thể chuyển hóa thành vitamin A, dưỡng chất đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động của võng mạc.

Vitamin A tham gia vào quá trình hình thành rhodopsin, một loại sắc tố giúp các tế bào cảm thụ ánh sáng trong mắt hoạt động hiệu quả, đặc biệt khi quan sát trong điều kiện thiếu sáng.

Nếu cơ thể thiếu vitamin A, con người có thể gặp tình trạng quáng gà, khô mắt, tổn thương giác mạc và trong những trường hợp nghiêm trọng còn có nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn.

Điều đó có nghĩa, cà rốt thực sự có lợi cho sức khỏe đôi mắt nếu cơ thể đang thiếu vitamin A. Tuy nhiên, đây cũng là giới hạn của tác dụng mà loại thực phẩm này mang lại.

Theo Harvard T.H. Chan School of Public Health, quan niệm ăn nhiều cà rốt sẽ giúp mắt "sáng hơn" hoặc nhìn rõ trong bóng tối chỉ đúng với những người bị thiếu vitamin A.

Với người khỏe mạnh đã được cung cấp đủ dưỡng chất, việc bổ sung thêm vitamin A từ cà rốt không giúp cải thiện thị lực, không làm mắt tinh hơn và cũng không thể chữa các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị hay loạn thị.

Đây cũng là kết luận của Học viện Nhãn khoa Hoa Kỳ (American Academy of Ophthalmology - AAO). Tổ chức này cho biết cận thị xảy ra chủ yếu do nhãn cầu dài hơn bình thường hoặc giác mạc có độ cong quá lớn, khiến hình ảnh hội tụ trước võng mạc.

Đây là thay đổi về cấu trúc của mắt nên không có loại thực phẩm nào, kể cả cà rốt, có thể làm mắt hết cận hoặc giảm số kính. 

Điều đó không có nghĩa cà rốt không đáng để xuất hiện trong bữa ăn hằng ngày. Loại củ này còn cung cấp chất xơ, kali, vitamin K1 và nhiều chất chống oxy hóa có lợi cho sức khỏe tổng thể.

Tuy nhiên, các chuyên gia dinh dưỡng cũng lưu ý rằng không nên phụ thuộc vào một loại thực phẩm duy nhất để bảo vệ thị lực. Một chế độ ăn đa dạng với rau lá xanh, trái cây, cá béo giàu omega-3, trứng và các loại hạt sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn cho đôi mắt so với việc chỉ tập trung ăn thật nhiều cà rốt.

Muốn mắt khỏe, đừng chỉ trông chờ vào cà rốt

Sau khi hiểu rõ cơ chế hoạt động của vitamin A, Hà Chi không còn cố ép mình ăn thật nhiều cà rốt với hy vọng thị lực sẽ được cải thiện.

Thay vào đó, cô bắt đầu thay đổi những thói quen ảnh hưởng trực tiếp đến đôi mắt như giảm thời gian nhìn màn hình liên tục, nghỉ giải lao sau mỗi giờ làm việc, ngủ đủ giấc, ăn đa dạng nhóm chất và đi khám mắt định kỳ.

Với Chi, bài học lớn nhất là không nên đặt kỳ vọng vào một loại thực phẩm duy nhất để giải quyết một vấn đề sức khỏe vốn chịu tác động từ rất nhiều yếu tố.

Đây cũng là khuyến cáo được nhiều tổ chức y tế đưa ra. Theo Học viện Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO), hiện chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho thấy bất kỳ loại thực phẩm hay thực phẩm bổ sung nào có thể đảo ngược cận thị hoặc giúp mắt nhìn rõ hơn ở người khỏe mạnh.

Điều quan trọng hơn là duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát các yếu tố nguy cơ và phát hiện sớm các bệnh lý về mắt.

Bên cạnh chế độ dinh dưỡng cân bằng, các chuyên gia khuyến nghị nên áp dụng quy tắc 20-20-20 để giảm tình trạng mỏi mắt khi sử dụng thiết bị điện tử. Theo đó, cứ sau 20 phút nhìn màn hình, mỗi người nên dành khoảng 20 giây để nhìn vào một vật cách xa khoảng 20 feet (tương đương hơn 6 mét).

Thói quen đơn giản này giúp mắt được thư giãn, giảm căng thẳng điều tiết và hạn chế tình trạng khô mắt do chớp mắt ít hơn khi tập trung làm việc. 

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, nhóm đang có tỷ lệ cận thị tăng nhanh trên toàn thế giới, các nghiên cứu còn cho thấy việc dành nhiều thời gian hoạt động ngoài trời có thể góp phần làm chậm quá trình tiến triển của cận thị.

WHO cũng khuyến khích hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử không cần thiết và xây dựng môi trường học tập có đủ ánh sáng để bảo vệ thị lực từ sớm. 

Có thể thấy, quan niệm "ăn cà rốt giúp sáng mắt" không phải là một lời khuyên sai, nhưng đã bị đơn giản hóa qua nhiều năm truyền miệng.

Cà rốt là nguồn cung cấp beta-carotene và vitamin A rất tốt, góp phần duy trì chức năng bình thường của mắt, đặc biệt ở những người thiếu hụt dưỡng chất này. Tuy nhiên, loại thực phẩm này không thể chữa cận thị, không làm tăng thị lực và cũng không thay thế cho việc chăm sóc mắt đúng cách.

Thay vì tìm kiếm một "siêu thực phẩm" có thể giải quyết mọi vấn đề, điều đôi mắt cần hơn cả là một chế độ dinh dưỡng đa dạng, lối sống khoa học, thời gian nghỉ ngơi hợp lý và thói quen khám mắt định kỳ.

Nói cách khác, cà rốt vẫn xứng đáng có mặt trong bữa ăn hằng ngày, nhưng "bí quyết sáng mắt" chưa bao giờ chỉ nằm ở một củ cà rốt./