KTS Võ Trọng Nghĩa: "Tôi luôn sẵn sàng cho cái chết"

Được biết đến với nhiều giải thưởng kiến trúc quốc tế, Võ Trọng Nghĩa vẫn không thoát khỏi cảm giác trống rỗng. "Những thứ bên ngoài không bao giờ chữa lành được nỗi đau bên trong", ông Nghĩa nói về quãng thời gian từng sống với chứng trầm cảm ẩn rất nặng.

---

8h35 tối, lớp thiền online của ông Nghĩa bắt đầu.

Màn hình hiện lên gương mặt của những người bị stress, mất ngủ kéo dài hay kiệt sức vì trầm cảm, lo âu. Tất cả đều phải bật camera.

Với chất giọng trầm miền Trung, ông Nghĩa từ từ dẫn dắt mọi người đặt chánh niệm lên cơ thể, hơi thở hoặc tâm từ. Mỗi vòng chỉ vài phút rồi nghỉ ngắn. Sau đó lại tiếp tục.

Khi tôi tham gia quan sát lớp thiền 1 tuần, nhiều học viên nói rằng, chỉ sau khoảng 2-3 buổi đầu tiên, họ tìm lại được giấc ngủ sau nhiều năm trắng đêm. Có người đơn giản thấy khỏe hơn, tâm tính vui vẻ, bớt nóng giận.

Người đóng vai trò trung tâm trên màn hình lớp học là một vị kiến trúc sư nổi tiếng, nay lại dành phần lớn thời gian để nói về thiền và chữa lành!

Trương Thu Hường: Nhắc đến Võ Trọng Nghĩa, người ta nghĩ đến những công trình xanh và các giải thưởng quốc tế. Nhưng thời gian gần đây, tôi lại thấy anh dành nhiều tâm sức cho việc chữa lành hơn là kiến trúc. Điều gì đã thay đổi?

Võ Trọng Nghĩa: Bởi vì thực ra tôi từng là một người mắc trầm cảm ẩn.

Người bị như vậy vẫn có mục tiêu, vẫn làm việc, vẫn giao tiếp và nỗ lực để đạt kết quả nên rất khó nhận ra. Nhưng bên trong, họ thường xuyên cảm thấy trống rỗng, vô nghĩa và kiệt sức...

Tôi sống với trạng thái đó từ nhỏ.

Trương Thu Hường: Điều này khiến tôi khá bất ngờ đấy. Vì trong mắt nhiều người, anh là hình mẫu của thành công.

Võ Trọng Nghĩa: Đúng là tôi đã từng ở trạng thái: vẫn làm được vài việc nhưng không thấy hạnh phúc.

Ví dụ, tôi vẫn có sản phẩm, vẫn có giải thưởng… nhưng tôi hiểu: mình là người dễ nóng giận, dễ đau khổ và luôn có một khoảng trống rất khó gọi tên.

Nhiều lúc, tôi dùng công việc để lấp đầy khoảng trống đó. Nhưng không. Không thể lấp đầy theo cách đó. Thành công sự nghiệp bên ngoài, không bao giờ chữa lành được nỗi đau bên trong. Ít nhất, tôi đã hiểu bằng trải nghiệm của chính mình.

Trương Thu Hường: Thế điều gì đã khiến anh phải đau khổ?

Võ Trọng Nghĩa: Tôi nghĩ có thể là vì những tổn thương từ khi còn rất nhỏ. Quê tôi ở huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình (cũ) - gần đường mòn Hồ Chí Minh, gần vĩ tuyến 17, nơi từng là chiến trường vô cùng khốc liệt.

Có nhiều chuyện… rất khủng khiếp. Mấy đứa trẻ hôm nay còn đánh nhau… hôm sau đụng phải bom bi. Đứa bị thương nặng, mang thương tật vĩnh viễn, đứa thì chết. Những chuyện như vậy ám ảnh tôi rất lâu. Có nhiều cảnh tượng, cả đời không thể quên.

Và hồi nhỏ, không hiểu sao tôi hay bị bạn bè đánh đập rất dữ dội.

Trương Thu Hường: Và những đè nén, tích tụ trong lòng anh nhiều năm tháng đã từng bùng nổ thành một cú sốc lớn?

Võ Trọng Nghĩa: Khoảng 12 năm trước, tôi rơi vào giai đoạn khủng hoảng mạnh nhất. Cuộc hôn nhân đầu tiên kết thúc. Không phải vì vợ cũ, mà vì chính tôi không ổn.

Thực ra tôi cũng chưa từng đi khám để chẩn đoán. Nhưng tôi biết mình đã từng rất đau khổ. Và tôi bắt đầu tìm cách chữa lành cho chính mình…

Trương Thu Hường: Điều gì khiến anh tin rằng mình đã thực sự tìm được câu trả lời?

Võ Trọng Nghĩa: Năm 2017, tôi tạm gác lại hầu hết công việc, đi vào rừng để giữ giới và hành thiền.

Về tác động chữa lành thì thực ra chỉ sau những buổi thiền đầu tiên, tôi đã cảm nhận sự thay đổi rất lớn. Nhưng càng thực hành, tôi càng muốn ở lại lâu hơn để tu tập.

Sau 3 năm thiền trong rừng, tôi sang Myanmar học thiền giải thoát ở thiền viện Pa-Auk.

Trương Thu Hường: Đột phá lớn nhất nào đã xảy đến với anh?

Võ Trọng Nghĩa: Đột phá lớn nhất của đời tôi là bây giờ, cái tâm tôi được nghỉ ngơi nhiều hơn, thường xuyên hơn.

Ngày xưa, tôi từng cày đến chết để có tác phẩm. Bây giờ khác. Tôi thiền, chánh niệm nhiều nhất có thể, rồi ý tưởng tự nhiên xuất hiện. Năng suất hơn mà sáng tạo cũng hơn.

Trương Thu Hường: Tức là thiền bản chất vẫn là để sống và làm việc tốt hơn?

Võ Trọng Nghĩa: Mục tiêu cuối cùng của thiền là giải thoát. Nhưng trên con đường đó, người thực hành thường nhận được rất nhiều lợi ích như tâm an hơn, làm việc hiệu quả hơn, sáng tạo hơn…

Càng thiền thì càng năng suất, càng sáng tạo, càng an yên. Vì thế, tôi tận dụng thời gian để thiền nhiều hơn khi ngồi, khi đi bộ để chơi golf. Vừa rèn sức khỏe, vừa hành thiền.

Trải nghiệm cá nhân là vậy. Mà ngay cả khoa học cũng chứng minh điều đó. TS Sara Lazar (Harvard Medical School) từng công bố các nghiên cứu cho thấy chỉ cần thiền 30-40 phút/ ngày trong vòng 8 tuần có thể tạo ra những thay đổi tích cực trong cấu trúc não, liên quan đến trí nhớ, cảm xúc và khả năng kiểm soát căng thẳng.

Thậm chí một nghiên cứu khác của bà cho thấy: ở vùng thuộc vỏ não trước trán, người thực hành thiền đã 50 tuổi còn có cấu trúc tương đương 25 tuổi.

Đối với riêng tôi, thiền giúp tôi làm việc tốt hơn. Nhưng mục tiêu cuối cùng của tôi không phải là kiến trúc. Mà là trạng thái giác ngộ.

Nếu viết ra cả một trang mục tiêu cuộc đời thì câu cuối cùng mới ghi thêm một dòng về kiến trúc thôi.

Trương Thu Hường: Dù vậy, kiến trúc vẫn là công việc đã gắn bó với anh nửa cuộc đời. Tôi cũng biết anh đã tốt nghiệp tiến sĩ Phật học, đang chuẩn bị hoàn thành thạc sĩ tâm lý học và sắp ra mắt cuốn sách Thiền và chữa lành. Nhưng tôi vẫn tò mò: kiến trúc hiện nay đang ở vị trí nào trong cuộc sống của anh?

Võ Trọng Nghĩa: Công việc vẫn rất tốt. Tôi vẫn thiết kế bình thường, làm vì đam mê. Gần như ngày nào cũng là ngày nghỉ, mà ngày nào cũng là ngày làm.

Ở công ty, điều kiện tuyển người là giữ giới và hành thiền. Cái đó cực khó, còn khó hơn cả tuyển người giỏi chuyên môn.

Rất may, AI đang hỗ trợ ngày càng nhiều. Tôi nghĩ tương lai sẽ có những công ty rất nhỏ, thậm chí chỉ cần một người với hàng loạt AI đồng hành. Mọi thứ sẽ ngày càng tinh gọn.

Trương Thu Hường: Thế nếu một ngày công ty Võ Trọng Nghĩa chỉ còn lại một mình anh?

Võ Trọng Nghĩa: Bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra. Tôi không thấy đó là vấn đề.

Ngay cả khi công ty nhận được nhiều giải thưởng quốc tế, mọi người cũng chỉ ngồi uống với nhau ly trà đá rồi thôi. Sau đó quên luôn.

Chúng tôi không có văn hóa nuôi dưỡng sự tự hào. Vì vô ngã. Không có gì là của tôi cả.

Trương Thu Hường: Thế anh có từng nghĩ sẽ dành toàn bộ thời gian đi dạy chữa lành không?

Võ Trọng Nghĩa: Tôi chưa nghĩ thế, nhưng rất có thể.

Quan trọng nhất, chính vì đã được chữa lành, nên tôi muốn giúp người khác.

Khi đại dịch Covid-19 xảy ra, rất nhiều người xung quanh tôi rơi vào trầm cảm, lo âu, mất ngủ. Tôi bắt đầu hướng dẫn thiền cho họ. Mọi thứ rất đơn giản, dễ thực hiện. Và nhiều người cho biết họ đã nhận được những thay đổi tích cực.

Càng làm, tôi càng thấy đây là một đam mê. Rồi số người tìm đến ngày càng nhiều. Ngày nào cũng có lớp. Buổi tối từ 8h45 đến 9h30. Nếu tôi ở Việt Nam thì sẽ dạy thêm một lớp lúc 6h sáng - 6h40p.

Trương Thu Hường: Đúng là từ sau đại dịch, sức khỏe tinh thần đang trở thành một nỗi lo lớn của xã hội hiện đại. Việt Nam đang có khoảng 15 triệu người mắc các vấn đề tâm lý. Theo anh, vì sao ngày càng có nhiều người rơi vào trạng thái đó?

Võ Trọng Nghĩa: Số người bị rối loạn lo âu, trầm cảm trên thế giới rất nhiều, không riêng gì Việt Nam. Nó gần như đã trở thành một trạng thái "bình thường mới" của thế kỷ này. 

Một phần vì cuộc sống đô thị áp lực, ít cây xanh, ít vận động. Thứ hai, vì mạng xã hội và Internet, sự bùng nổ AI…

Từ khi có tivi, con người đã bớt hạnh phúc đi một chút. Có Internet thì bớt thêm chút nữa. Rồi đến mạng xã hội thì tác động còn mạnh hơn rất nhiều.

Vì người ta liên tục so sánh mình với người khác. Trong khi rất nhiều thứ được đưa lên mạng chỉ là một lát cắt. Có nhiều người bận trình diễn hạnh phúc hơn là thực sự sống trong trạng thái ấy.

Trương Thu Hường: Nhưng thiền có thể chữa lành được không? Khi tôi theo dõi lớp thiền của anh, tôi thực sự bất ngờ vì nó không yên tĩnh như tôi vốn hình dung.

Võ Trọng Nghĩa: Vì người bị rối loạn lo âu hoặc trầm cảm thì tâm họ đầy sợ hãi và bất an, rất khó ngồi yên.

Thiền ở đây đơn giản là đặt chánh niệm vào một đề mục như hơi thở, thân hoặc tâm từ. Với đa số người mới, chánh niệm trên thân là dễ nhất. Ví dụ đầu, mặt, vai, đầu gối…

Khi chánh niệm có mặt, những lo âu và sợ hãi sẽ dần lắng xuống. Vì thế trong lớp, tôi phải liên tục dẫn dắt để hỗ trợ những người có cái tâm đang quá loạn.

Trương Thu Hường: Nhưng đời sống bây giờ thật bận rộn. Không phải ai cũng có thể dành 40-45 phút mỗi ngày để ngồi thiền như vậy?

Võ Trọng Nghĩa: Tôi vẫn thường khuyên những người trầm cảm nên dành 2-3 phút/ một lần thiền. Nhưng thực hành nhiều lần, cộng lại mỗi ngày sẽ được khoảng 20-30 phút. Và điều đó sẽ đem lại hiệu quả phi thường.

Cả đời sống vội, nhiều người chưa chắc đã có nổi vài phút ngồi yên và thật sự bình an.

Trương Thu Hường: Điều thú vị là trong lớp thiền của anh có rất nhiều người thành đạt.

Võ Trọng Nghĩa: Có cả rất nhiều người nghèo nữa. Tất nhiên, cũng có nhiều người thành đạt. Nhưng có thể nói, lớp thiền có đa dạng kiểu người, ở khắp nơi trên thế giới.

Điểm chung: ai cũng có vấn đề về tâm lý. Trầm cảm không loại trừ ai cả.

Phần lớn mọi người vẫn đi tìm hạnh phúc ở bên ngoài. Họ nghĩ phải có thêm một thứ gì đó mới vui. Tôi cũng đã từng giống họ. Nhưng tôi biết, những niềm vui như thế đều ngắn ngủi. Vài tuần hay thậm chí vài ngày sau, mọi thứ lại trở về như cũ. Và khi cảm giác phấn khích kết thúc, người ta lại bắt đầu hỏi: làm thế nào để hạnh phúc.

Nhờ lớp thiền, tôi cũng giúp được khá nhiều người. Trong số đó có cả doanh nhân, lãnh đạo hay những người rất thành công trong sự nghiệp.

Trương Thu Hường: Nhưng thiền chữa lành có phải mới chỉ giúp người ta bình an trong lúc thực hành? Khi bước ra khỏi buổi thiền và trở lại với những áp lực của cuộc sống, liệu sự bình an ấy có còn không?

Võ Trọng Nghĩa: Tất nhiên là họ sẽ cải thiện. Không chỉ ngồi thiền trên lớp, họ còn thực hành trong đời sống hằng ngày. Tâm dần được nghỉ ngơi, an ổn hơn.

Nhưng để chấm dứt khổ đau tận gốc thì phải rốt ráo hơn về việc giữ giới, hành thiền.

Trương Thu Hường: Tôi nhớ anh từng nói, không giữ giới sẽ đau khổ. Đó là lý do điều kiện tuyển người ở công ty anh là giữ giới, hành thiền. Thế học viên của anh có giữ giới không?

Võ Trọng Nghĩa: Hay ở chỗ là họ rất may mắn. Đang trầm cảm hay đau khổ kéo dài, nhờ thiền mà họ an vui hơn. Rồi từ chính trải nghiệm đó, họ sinh ra niềm tin dữ dội vào Phật pháp.

Có người bỏ luôn bia rượu, không sát sinh, không nói dối... Họ bắt đầu giữ 5 giới của cư sĩ. Mà giữ giới thì tự nhiên tránh được rất nhiều đau khổ.

Có người không dừng lại ở chữa lành. Họ tìm đến các thiền viện Pa-auk để học thiền giải thoát.

Trương Thu Hường: Giữ giới và hành thiền như thế, các học viên của anh có hạnh phúc không?

Võ Trọng Nghĩa: Chánh niệm là trạng thái hạnh phúc nhất. Cho nên khi học viên có chánh niệm, đương nhiên họ hạnh phúc.

Chánh niệm là sống trọn vẹn trong giây phút hiện tại. Nói thì dễ, nhưng làm được lại rất khó. Khoa học cũng cho thấy, chỉ cần chánh niệm có mặt, cơ thể đã giảm hormone gây stress là cortisol, từ đó tạo ra những thay đổi tích cực.

Trương Thu Hường: Nhưng giữ nhiều giới, giữ kỷ luật như thế có phải là một dạng gò bó không?

Võ Trọng Nghĩa: Tận cùng của kỷ luật chính là tự do.

Các vị trong tăng đoàn giữ 227 giới. Ví dụ như là không nấu ăn, không cầm tiền, không xem tivi, không lái xe, không tích luỹ đồ ăn đến ngày mai, không ăn bữa chiều…

Vì phải giữ giới nhiều như thế, nên họ gần như chỉ còn phù hợp để tu tập, giữ giới, hành thiền và giúp người khác giữ giới, hành thiền.

Trương Thu Hường: Đó là niềm tin tôn giáo của anh, chứ còn ngoài kia, có rất nhiều người không tin vào nhân quả?

Võ Trọng Nghĩa: Những người giữ giới thì sẽ tặng cho người thân và những người xung quanh cùng chúng sinh một món quà vô hại.

Và tôi tin thế. Không giữ đủ 5 giới thì rất dễ tái sinh vào cõi ác. Chỉ là nhân quả thì đi qua nhiều kiếp. Thế nên nhiều khi, mọi người nhận thấy.

Trương Thu Hường: Nhưng tôi nhớ anh từng nói mình không sợ cái chết. Thậm chí nếu chết ngay bây giờ cũng không có gì phải lo lắng.

Võ Trọng Nghĩa: Cái chết là điều hiển nhiên sẽ xảy ra với tất cả mọi người.

Đức Phật dạy sống 100 năm không giữ giới, hành thiền thì không bằng sống một ngày mà giữ giới, hành thiền.

Khổ đau đến từ việc muốn giữ lại những thứ vốn phải đổi thay. Bởi vì mọi thứ sẽ luôn thay đổi trong từng khoảnh khắc.

Vì thế tôi không thấy mình bị ràng buộc bởi điều gì. Kể cả tình yêu, gia đình hay sự nghiệp.

Tôi luôn sẵn sàng cho cái chết.