Kinh tế số không bắt đầu từ AI

Không còn là những chiếc thẻ nhựa hay ứng dụng công nghệ đơn thuần, định danh số đang trở thành "mũi khoan chiến lược" phá vỡ các "ốc đảo dữ liệu", thúc đẩy chuyển đổi quản trị quốc gia và mở ra động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số.

"Mũi khoan" bẻ gãy những pháo đài dữ liệu

Trong nhiều năm trước đây, một người Việt Nam có thể đồng thời sở hữu số chứng minh nhân dân, căn cước công dân, mã số thuế, số bảo hiểm xã hội, thẻ bảo hiểm y tế và nhiều mã định danh khác nhau trong các hệ thống quản lý riêng biệt.

Hệ quả là người dân và doanh nghiệp trở thành những "người vận chuyển dữ liệu bất đắc dĩ", liên tục phải khai đi khai lại cùng một thông tin ở nhiều nơi khác nhau.

Phía sau sự bất tiện đó là tình trạng "cát cứ thông tin", khi dữ liệu bị chia cắt giữa các ngành, các địa phương và khó kết nối, chia sẻ. Nhưng đó mới chỉ là phần nổi của tảng băng. Phần chìm là nguồn lực xã hội bị lãng phí, dữ liệu bị phân mảnh và hiệu quả quản trị bị suy giảm.

Vì thế, bản chất của "một việc làm đúng" là tạo ra một "mũi khoan" đủ mạnh để bẻ gãy những pháo đài dữ liệu. Đó cũng là lý do Việt Nam kiên trì theo đuổi nguyên tắc: Một công dân - Một mã định danh - Duy nhất và xuyên suốt.

Sự ra đời của Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh điện tử VNeID đang từng bước hiện thực hóa nguyên tắc đó. Nếu trước đây dữ liệu tồn tại như những "ốc đảo" tách biệt thì nay đang được kết nối thành một hệ sinh thái thống nhất.

Trong lĩnh vực y tế và an sinh xã hội, chiếc thẻ bảo hiểm y tế giấy hay những cuốn sổ khám bệnh dày cộp đang dần lui vào quá khứ. Chỉ với một lần xác thực định danh, thông tin được chia sẻ và cập nhật tức thời giữa các hệ thống. Các khoản hỗ trợ an sinh xã hội có thể được chuyển trực tiếp đến đúng đối tượng thụ hưởng, giảm đáng kể chi phí trung gian và hạn chế sai sót.

Trong lĩnh vực tài chính và thuế, việc đồng bộ số định danh cá nhân với mã số thuế tạo nền tảng cho việc quản lý thu nhập và giao dịch minh bạch hơn, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế số và thương mại điện tử phát triển nhanh chóng. Công nghệ định danh điện tử eKYC giúp các ngân hàng xác thực khách hàng trong thời gian ngắn, giảm chi phí vận hành và nâng cao mức độ an toàn của hệ thống tài chính.

Nhìn ra thế giới, Estonia – một trong những cường quốc kinh tế số tiêu biểu – đã rất thành công với hệ thống định danh điện tử e-ID và nền tảng chia sẻ dữ liệu X-Road. Với dân số chỉ hơn 1 triệu người, quốc gia này đã số hóa gần như toàn bộ dịch vụ công, tiết kiệm hàng triệu giờ lao động mỗi năm và xây dựng nền tảng cho một xã hội số thuộc nhóm phát triển nhất thế giới.

Việt Nam đang đi trên cùng một con đường, nhưng với quy mô lớn hơn rất nhiều. Với hơn 100 triệu dân cùng hàng triệu doanh nghiệp và hộ kinh doanh, giá trị mà dữ liệu thống nhất có thể tạo ra cũng lớn hơn rất nhiều.

Nếu Estonia được xem là hình mẫu về cách dữ liệu có thể thay đổi một quốc gia, thì Việt Nam đang đứng trước cơ hội biến dữ liệu dân cư thành nền móng cho một bước nhảy vọt mới của nền kinh tế số.

Kinh tế số không bắt đầu từ AI

Khi nhắc đến tương lai số, nhiều người thường nghĩ ngay đến trí tuệ nhân tạo. Nhưng thực tế, AI không phải điểm khởi đầu. Dữ liệu mới là nền móng.

Trong kỷ nguyên số, dữ liệu được xem là nguồn tài nguyên chiến lược mới. Không có dữ liệu đủ lớn, đủ sạch và được chuẩn hóa, AI cũng không thể tạo giá trị.

Đối với Việt Nam, cơ sở dữ liệu dân cư chính là nền tảng quan trọng nhất, bởi đây là điểm khởi đầu của hầu hết các hoạt động kinh tế - xã hội. Khi dữ liệu dân cư được chuẩn hóa và kết nối với dữ liệu doanh nghiệp, đất đai, tài chính, y tế hay giáo dục… thì một hạ tầng niềm tin số sẽ được hình thành.

Trên nền tảng đó, ngân hàng có thể giảm chi phí xác minh khách hàng, doanh nghiệp hạn chế gian lận, cơ quan nhà nước nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, còn người dân tiếp cận dịch vụ nhanh chóng và thuận tiện hơn.

Xa hơn, một hệ thống dữ liệu dân cư được chuẩn hóa và cập nhật liên tục sẽ tạo nền tảng cho các ứng dụng AI trong tất cả lĩnh vực, ngành nghề. Điều này góp phần trực tiếp mở đường cho những ngành công nghiệp mới dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Nói cách khác, dữ liệu dân cư chính là phần lõi của hệ thống dữ liệu – nguồn nhiên liệu trực tiếp tạo nên những bước nhảy vọt tiếp theo của kinh tế số với sự bùng nổ của AI.

Một nền hành chính công đi từ tư duy quản lý sang phục vụ

Xuất phát từ ý nghĩa của dữ liệu dân cư, nỗi lo lớn nhất lúc này chính là việc thông tin cá nhân bị lộ lọt hay bị lạm dụng… Bởi khi giá trị dữ liệu càng lớn, sức hấp dẫn của nó đối với tội phạm mạng cũng càng tăng.

Một trong những thay đổi quan trọng của hệ thống định danh số thế hệ mới là chuyển từ mô hình "truy vấn tập trung" sang "xác thực phi tập trung". Thay vì liên tục kết nối tới trung tâm dữ liệu quốc gia, thiết bị có thể xác thực dữ liệu ngay trên chip CCCD mà không cần kết nối Internet, qua đó giảm nguy cơ lộ lọt thông tin trên đường truyền.

Quan trọng hơn, người dân không nhất thiết phải chia sẻ toàn bộ dữ liệu cá nhân trong mọi giao dịch. Trong nhiều trường hợp, hệ thống chỉ xác thực một điều kiện cụ thể, chẳng hạn đủ tuổi hay không, thay vì công khai toàn bộ thông tin cá nhân.

Song song với đó, Việt Nam đang xây dựng "thế kiềng ba chân" để bảo vệ dữ liệu gồm công nghệ, pháp lý và trách nhiệm giải trình. Công nghệ bảo mật ngày càng tiên tiến, hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện, trong khi trách nhiệm được gắn trực tiếp với các tổ chức khai thác dữ liệu như ngân hàng, bệnh viện hay cơ quan thuế.

Suy cho cùng, chuyển đổi số không đơn thuần là câu chuyện công nghệ. Đó là sự chuyển dịch từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ; từ việc yêu cầu người dân liên tục chứng minh mình là ai sang việc cơ quan nhà nước chủ động sử dụng dữ liệu để phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn.

Khi dữ liệu được kết nối an toàn, niềm tin được xác lập và các giao dịch được số hóa, một lượng lớn nguồn lực xã hội sẽ được giải phóng. Và đó cũng là nền tảng để Việt Nam xây dựng một nền kinh tế số hiện đại, hiệu quả và đáng tin cậy hơn.

* Tiêu đề bài viết do tòa soạn đặt lại