Khi hóa đơn tiền điện tăng, giảm cực mạnh theo giờ

Ngày 1/6/2021, hàng triệu hộ gia đình Tây Ban Nha thức dậy với một nhịp sinh hoạt mới. Chiếc máy giặt vốn quen chạy sau bữa tối dời sang gần nửa đêm. Bình nước nóng được bật sớm hơn vào buổi sáng. Nhiều gia đình bắt đầu nhìn lên đồng hồ trước khi bấm nút một thiết bị điện quen thuộc.

Với họ, thay đổi không bắt đầu từ nhu cầu phát sinh trong căn bếp hay phòng khách, mà từ cơ chế tính tiền điện mới của nhà nước: TOU (Time-of-Use), biểu giá điện dựa trên thời điểm sử dụng trong ngày. Một ngày được chia thành ba khung giờ, và vì thế, tổng tiền điện mỗi tháng của các gia đình phụ thuộc vào việc họ dùng nhiều điện vào lúc nào trong ngày.

Biểu giá điện mới áp dụng thế nào?

Theo quy định của Chính phủ Tây Ban Nha, từ 1/6/2021, tất cả khách hàng có công suất hợp đồng dưới 15kW, tức là hầu hết các hộ gia đình, sẽ không còn dùng những biểu giá cũ (tự chọn), mà bắt buộc chuyển sang biểu giá mới gọi là 2.0TD với ba khung giờ năng lượng gọi là: cao điểm (peak), trung bình (flat) và thấp điểm (valley).

Tại ba khung giờ này, nhà nước sẽ áp dụng ba mức phí khác nhau, tất nhiên sẽ rất cao vào giờ peak và rất thấp vào giờ valley, để khuyến khích dịch chuyển thói quen sử dụng điện. Để dễ hình dung, cùng một chiếc máy giặt, cùng một lượng điện tiêu thụ, nhưng bật lúc 23h và bật lúc 20h sẽ cho ra hai hóa đơn rất khác nhau vì biểu phí chênh lệch rất nhiều.

Ngoài chia 3 khung giờ, cách tính giá điện mới còn tách phần công suất hợp đồng (của các hợp đồng có công suất dưới 15kW) thành hai chu kỳ khác nhau, cho phép người dùng tối ưu thêm nếu có nhu cầu.

Để phục vụ người dân, Red Eléctrica de España (REE), tập đoàn điều hành hệ thống điện và lưới điện quốc gia của Tây Ban Nha, cũng thường xuyên công bố trước giá điện của ngày hôm sau lúc 20h15 trên nền tảng eSios và ứng dụng redOS, biến việc "xem giá điện ngày mai" (trong các khung giờ) thành một thói quen mới với nhiều hộ dân.

Nghiên cứu đăng trên Energy Policy cho thấy sau cải cách, mức giá bán lẻ điện trung bình tăng hơn 60% so với trước đó (do kết hợp cả giá bán buôn tăng và cách phân bổ chi phí mới). Nhưng cũng trong thời gian này, biểu giá 2.0TD mới kéo giá giờ thấp điểm xuống thấp hơn khoảng 86% so với trước, trong khi đẩy giá giờ cao điểm lên cao hơn khoảng 200%. Chính độ chênh này tạo nên "tín hiệu giá" đủ mạnh để buộc người dân phải suy nghĩ lại về giờ giấc sử dụng điện.

Một ngày sống cùng biểu giá ba khung giờ

Nếu nhìn từ bên trong một căn hộ ở Madrid, cải cách này không hiện ra bằng ngôn ngữ chính sách mà bằng những động tác rất nhỏ. Một gia đình từng quen nấu ăn vào khoảng 20h, bật máy giặt sau bữa tối và để bình nước nóng hoạt động theo nhịp sinh hoạt cũ, nay bắt đầu chần chừ trước giờ cao điểm.

Các bài hướng dẫn dành cho người dân, từ báo chí tới các tổ chức liên quan trong hệ sinh thái năng lượng, đều khuyên chuyển các việc không cấp thiết như giặt đồ, sấy, sạc xe và sưởi nước sang giờ thấp điểm.

Dự án WHY H2020, theo dõi hơn 12.000 khách hàng dùng smart meter, một loại công tơ thông minh có khả năng ghi nhận dữ liệu tiêu thụ theo giờ, cho phép nhà cung cấp dịch vụ và người tiêu dùng theo dõi thời điểm điện được sử dụng.

Dự án ghi nhận rằng 89% người tham gia cho biết họ đã điều chỉnh hành vi sử dụng điện để thích ứng với các khung giờ mới. Khi ghép kết quả đó vào đời sống thường ngày, có thể hình dung một ngày điển hình như sau:

Kết quả WHY H2020 cho thấy, giai đoạn 1 năm sau cải cách (1/6/2021–31/5/2022), so với 1 năm liền trước, tổng tiêu thụ điện giảm khoảng 4,99%. Cụ thể hơn, tiêu thụ trong giờ cao điểm giảm 3,25%; trong giờ trung bình giảm 0,42%; còn giờ thấp điểm tăng 0,8%.

Điều này gợi ý rằng người dân có dịch chuyển phụ tải, nhưng dịch chuyển ở mức vừa phải, chứ không đảo lộn hoàn toàn nhịp sống như cách các mô hình lý thuyết đôi khi giả định.

Người dân Tây Ban Nha nói gì?

Tây Ban Nha cũng là nơi tranh luận xã hội về TOU hiện ra rất sớm. Ngay trước khi biểu giá mới có hiệu lực, các hiệp hội người tiêu dùng đã công khai phản đối và cho rằng hệ thống mới quá phức tạp, dễ khiến nhiều hộ phải trả tiền điện cao hơn nếu không nắm được cách vận hành. Báo chí và các kênh truyền thông tại Tây Ban Nha khi đó phổ biến những hướng dẫn kiểu "làm sao để tiết kiệm với hóa đơn mới", điều tự nó đã cho thấy chính sách này đòi hỏi người dân phải thay đổi cách dùng điện so với thói quen vốn có.

Vấn đề lớn nhất nằm ở chỗ, không phải ai cũng có cùng khả năng dịch chuyển thói quen dùng điện. Với những hộ có lịch làm việc cứng, có con nhỏ, có người già, hoặc đã dùng phần lớn điện đúng vào giờ cả nhà có mặt, khả năng né giờ cao điểm thấp hơn nhiều so với các hộ linh hoạt hơn.

Một nghiên cứu trình bày tại CLIMA 2022 về các hộ "nghèo năng lượng" ở Barcelona cho thấy nhóm này có nguy cơ chịu tác động bất lợi từ cấu trúc biểu giá mới, nhất là trong bối cảnh giá bán buôn tăng mạnh năm 2021. Nói cách khác, cùng một chính sách nhưng không phải mọi hộ đều có cùng mức độ tự do để dịch chuyển giờ dùng điện.

Chính ở điểm này, tranh luận về TOU tại Tây Ban Nha không còn chỉ là câu chuyện kỹ thuật của hệ thống điện, mà trở thành câu hỏi về công bằng xã hội. Một biểu giá được thiết kế để khuyến khích dịch chuyển phụ tải có thể hoạt động tốt trên dữ liệu trung bình, nhưng vẫn tạo ra bất lợi rõ rệt với những nhóm có ít khả năng thích ứng hơn. Điều đó cũng lý giải vì sao phản ứng xã hội với cải cách 2.0TD không chỉ xoay quanh việc hóa đơn tăng hay giảm, mà còn xoay quanh việc ai là người có khả năng xoay xở, và ai là người buộc phải trả giá cao hơn cho chính sự thiếu linh hoạt của mình.

Nếu nhìn rộng hơn, mô hình Tây Ban Nha cho thấy giá điện theo giờ không chỉ là chuyện chia lại các khoảng thời gian trong ngày. Nó đòi hỏi hạ tầng đo đếm đủ chi tiết, công cụ công bố giá đủ minh bạch, và cả một khả năng thích ứng nhất định từ phía người dân. Khi ba yếu tố đó không nằm đều trong xã hội, tác động của chính sách cũng không thể đồng đều.