Khi tuyến Metro 17-Gold chính thức được bàn giao tại São Paulo, Brazil, cuối tháng 3/2026, dự án không chỉ là một công trình giao thông mới nối sân bay Congonhas với mạng đường sắt đô thị.
Với nhiều người dân thành phố lớn nhất Brazil, đây còn là dấu chấm tạm thời cho một dự án từng được kỳ vọng phục vụ World Cup 2014, nhưng cuối cùng kéo dài hơn 1 thập kỷ, trải qua nhiều lần thay nhà thầu, tranh chấp hợp đồng, đội vốn và chậm tiến độ.
Line 17-Gold, hay còn gọi là Linha 17-Ouro, là tuyến monorail trên cao được thiết kế để kết nối khu Morumbi, sân bay Congonhas và các tuyến đường sắt đô thị khác như Line 9-Emerald và Line 5-Lilac.
Giai đoạn được bàn giao dài khoảng 6,7 km, với tổng vốn đầu tư 5,97 tỷ real Brazil (khoảng 1,18 tỷ USD). Khi vận hành đầy đủ, tuyến được kỳ vọng phục vụ khoảng 100.000 lượt khách mỗi ngày, giảm áp lực giao thông cho một trong những trục đô thị đông đúc nhất São Paulo.
Nhưng trước khi trở thành biểu tượng công nghệ mới, Line 17-Gold từng là một “công trường không hồi kết”. Dự án ban đầu được thúc đẩy trong bối cảnh Brazil chuẩn bị cho World Cup 2014. São Paulo khi đó cần một tuyến vận tải nhanh, hiện đại, kết nối sân bay Congonhas với khu vực Morumbi, nơi có sân vận động và nhiều điểm trung chuyển lớn. Tuy nhiên, lời hứa về một tuyến metro kịp phục vụ World Cup nhanh chóng trượt khỏi thực tế.
Một trong những nguyên nhân lớn nhất nằm ở mô hình triển khai phức tạp. Dự án từng có sự tham gia của nhiều nhà thầu khác nhau. Liên danh ban đầu gồm các doanh nghiệp xây dựng Brazil như Andrade Gutierrez, CR Almeida, cùng Scomi của Malaysia và MPE.
Trong đó, Scomi được giao vai trò cung cấp hệ thống tàu monorail. Song các gói thầu dân dụng, phần tàu, hệ thống kỹ thuật và tiến độ xây dựng không đi cùng nhịp. Khi một mắt xích bị chậm, toàn bộ tuyến bị kéo lùi.
Các vấn đề tài chính và pháp lý sau đó khiến dự án ngày càng rối. Một số hợp đồng bị đình chỉ hoặc chấm dứt. Có giai đoạn, công trình gần như chỉ còn là những trụ bê tông và dầm trên cao nằm phơi giữa đô thị.
Những nhà thầu mới như TIDP, KPE, Coesa Engenharia hay Agis Construtora lần lượt xuất hiện để xử lý các phần việc còn lại. Việc liên tục thay nhà thầu khiến chi phí quản lý tăng, tiến độ bị bẻ gãy và rủi ro tích hợp kỹ thuật ngày càng lớn.
Bước ngoặt đến khi São Paulo phải tìm một nhà cung cấp mới cho phần tàu và hệ thống vận hành, sau khi phương án ban đầu với Scomi không còn khả thi. Trong cuộc tái đấu thầu, BYD SkyRail São Paulo, thuộc tập đoàn BYD của Trung Quốc, được chọn để cung cấp giải pháp tích hợp cho tuyến 17-Gold. Hợp đồng ký năm 2020 trị giá khoảng 989 triệu real (196 triệu USD), bao gồm 14 đoàn tàu, mỗi đoàn 5 toa, cùng hệ thống tín hiệu, điều khiển trung tâm, ray dẫn điện, thiết bị chuyển ray, xe bảo trì, máy rửa tàu, đào tạo và tích hợp kỹ thuật.
Với một dự án đã quá nhiều lần đứt gãy, São Paulo cần một nhà cung cấp có thể đưa ra gói công nghệ trọn vẹn, thay vì tiếp tục chia nhỏ thành nhiều phần rời rạc. BYD bước vào với SkyRail, hệ thống monorail dạng straddle-type - đoàn tàu chạy ôm trên dầm bê tông trên cao. Công nghệ này phù hợp với các đô thị đông đúc vì chiếm ít mặt bằng hơn metro truyền thống, không cần đào hầm sâu và có thể len qua những khu vực đã phát triển dày đặc.
Điểm đáng chú ý của Line 17-Gold là mức độ tự động hóa. Hệ thống được thiết kế theo chuẩn UTO, tức vận hành tự động không cần lái tàu trên tàu, kết hợp công nghệ CBTC, cho phép điều khiển đoàn tàu thông qua truyền thông liên tục giữa tàu và trung tâm.
Mỗi đoàn tàu có điều hòa, thiết kế tiếp cận cho người khuyết tật và cửa sổ rộng. Một số thông tin kỹ thuật cũng cho thấy hệ thống có pin dung lượng cao, giúp đoàn tàu duy trì khả năng vận hành an toàn trong các tình huống mất điện hoặc gián đoạn nguồn cấp.
Về mặt kỹ thuật, SkyRail không phải metro ngầm, cũng không phải đường sắt nhẹ truyền thống. Tàu này đủ hiện đại để vận hành tự động, đủ linh hoạt để đi trên cao, nhưng cũng đòi hỏi độ chính xác cao trong thiết kế dầm, ray dẫn, ga, cửa chắn ke ga và hệ thống điều khiển.
Với Line 17-Gold, thách thức không chỉ là chế tạo đoàn tàu, mà là ghép công nghệ mới vào một công trình đã tồn tại dang dở nhiều năm, với nhiều phần hạ tầng do các nhà thầu trước để lại.
Trong khi đó, chi phí là mặt trái khó bỏ qua. Khi được tính toán vào năm 2010, dự án từng có mức dự toán khoảng 2,64 tỷ real (524 triệu USD). Sau đó, con số tăng lên khoảng 3,17 tỷ real (630 triệu USD), rồi có thời điểm chi phí hoàn tất được dự phóng khoảng 3,74 tỷ real (740 triệu USD). Đến khi bàn giao, tổng vốn cho đoạn ưu tiên đã lên gần 1,18 tỷ USD.
Dù vậy, chính quyền São Paulo vẫn coi tuyến này là một mảnh ghép quan trọng trong mạng lưới giao thông đô thị. Sân bay Congonhas là một trong những cửa ngõ hàng không bận rộn nhất Brazil, nhưng lâu nay phụ thuộc nặng vào đường bộ.
Khi Line 17-Gold vận hành ổn định, hành khách có thể chuyển từ sân bay sang các tuyến metro và đường sắt đô thị khác mà không phải hoàn toàn dựa vào taxi, xe buýt hay ô tô cá nhân.
Theo Technibus, BYD USA
