Cuộc đối thoại về việc AI sắp thay thế nhân viên văn phòng dựa trên giả định rằng công nghệ sẽ sớm giỏi như con người. Khi đó, các doanh nghiệp có thể cắt giảm tối đa chi phí nhân công để tối ưu lợi nhuận.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây chỉ ra thực tế tại nhiều công ty đang tiến hành sa thải liên quan đến AI lại không diễn ra như vậy. Việc giảm bớt nhân sự chưa chắc đã đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đang vận hành hiệu quả hơn.
Thực tế từ các con số và nghịch lý về năng suất lao động
Hãng nghiên cứu Gartner đã thực hiện khảo sát trên 350 giám đốc điều hành các tập đoàn toàn cầu có doanh thu hàng năm từ 1 tỷ USD trở lên. Kết quả cho thấy nhiều nơi đã cắt giảm nhân sự bất kể họ có ứng dụng AI hay không.
Có đến 80% lãnh đạo được hỏi đã thử nghiệm AI cho biết họ có giảm quy mô nhân sự. Tuy nhiên, các doanh nghiệp này cắt giảm việc làm do tự động hóa nói chung, dù công nghệ đó đã thực sự mang lại lợi nhuận hay chưa.
Bà Helen Poitevin, Phó Chủ tịch phân tích tại Gartner, nhận định rằng việc chỉ nhìn vào sa thải là một cách tiếp cận thiển cận để thu về giá trị từ AI. Theo bà, nếu chỉ đuổi theo giá trị bằng cách cắt giảm đầu người, tổ chức sẽ dễ rơi vào con đường có lợi nhuận hạn hẹp.
Nỗi lo về tự động hóa khiến nhiều nhân viên lo sợ cho công việc của mình. Nhưng hiện nay, ngày càng nhiều nhà kinh tế học hoài nghi về việc liệu công nghệ này có thực sự thúc đẩy các đợt sa thải hàng loạt hay không.
Ông Torsten Slok, Kinh tế trưởng của Apollo, đã dẫn chứng về nghịch lý Jevons để giải thích vấn đề này. Đây là lý thuyết từ thế kỷ 19, chứng minh nhu cầu về than vẫn tăng dù động cơ hơi nước hiệu quả hơn và than rẻ hơn.
Theo ông Slok, nghịch lý này hoàn toàn có thể áp dụng cho kỷ nguyên AI ngày nay. Ông dự báo rằng công nghệ mới sẽ dẫn đến việc tạo ra nhiều việc làm hơn cho thị trường thay vì làm biến mất chúng.
Bà Poitevin cũng cho biết thêm, những công ty báo cáo có tỷ suất hoàn vốn (ROI) cao không phải là những đơn vị thực hiện sa thải nhân sự. Tỷ lệ cắt giảm người ở nhóm có lợi nhuận cao và thấp thực tế là tương đương nhau.
Bà nhấn mạnh rằng giá trị thực sự không nằm ở việc sa thải, và các thành tựu về năng suất cũng không đến từ việc này. Sa thải chỉ là giải pháp tình thế và không phản ánh năng lực cạnh tranh lâu dài.
Nghiên cứu chỉ ra những công ty tăng trưởng mạnh nhất là những nơi dùng AI như một hình thức "khuếch đại con người". Họ dùng công nghệ để giúp nhân viên làm việc hiệu quả hơn thay vì thay thế họ hoàn toàn.
Chiến lược dịch chuyển dòng vốn và xu hướng tương lai
Hiện nay, các lãnh đạo doanh nghiệp đang có sự phân hóa lớn trong cách tiếp cận AI. Khoảng một phần ba số giám đốc kỳ vọng AI sẽ hỗ trợ con người đưa ra quyết định nhưng không được thay thế quyền tự quyết của con người.
Trong khi đó, có khoảng 27% lãnh đạo lại mong muốn AI có thể tự đưa ra các quyết định độc lập. Nhóm này kỳ vọng vào một quy trình vận hành với sự can thiệp tối thiểu hoặc thậm chí không cần đến con người.
Ông Dario Amodei, CEO của Anthropic, gần đây đã rút lại tuyên bố cho rằng AI sẽ xóa sổ một nửa công việc văn phòng cấp thấp. Hiện tại, ông tin rằng AI sẽ thiên về hỗ trợ và gia tăng năng lực cho người lao động.
Tuy nhiên, ông Amodei vẫn cảnh báo rằng AI đang phát triển nhanh hơn các công nghệ trước đây. Ông nhận định khi chúng ta gây áp lực quá lớn lên một hệ thống, những sự gián đoạn nghiêm trọng là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Tại Thung lũng Silicon, việc sa thải gắn mác AI đã trở nên phổ biến. Công ty dịch vụ Challenger, Gray and Christmas cho biết AI là lý do hàng đầu dẫn đến các đợt cắt giảm nhân sự trong tháng 3 và tháng 4 vừa qua.
Tổng số nhân sự bị sa thải được cho là do AI đã chạm mốc 49.135 người trong năm qua. Con số này lớn đến mức gần bằng tổng số tất cả các vụ sa thải liên quan đến AI mà đơn vị này ghi nhận trong cả năm 2025.
Thế nhưng, sự đổi mới không phải lý do duy nhất khiến nhân sự mất việc. Việc sa thải còn đến từ xu hướng tăng chi tiêu cho AI của các ông lớn công nghệ để xây dựng hạ tầng cơ sở dữ liệu.
Đại diện các tập đoàn như Microsoft hay Meta cho biết họ cần cắt giảm nhân sự để giải phóng nguồn tiền mặt. Mục tiêu là để có đủ kinh phí đầu tư cho những hệ thống hạ tầng AI vô cùng tốn kém.
Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia lo ngại về hiện tượng "AI washing" (mượn danh AI). Nhiều đợt sa thải thực chất do các động cơ khác nhưng lại được lãnh đạo doanh nghiệp đổ lỗi cho sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo.
Ông Sam Altman, CEO của OpenAI, chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn rằng ông không biết tỷ lệ chính xác là bao nhiêu, nhưng rõ ràng có hiện tượng người ta đổ lỗi cho AI về những đợt sa thải vốn dĩ họ vẫn sẽ thực hiện.
Bà Poitevin kết luận các dữ liệu cho thấy những đợt sa thải liên quan đến AI mới chỉ là cách doanh nghiệp "thử nước". Đây chưa phải là một quá trình tái cấu trúc mang tính hệ thống hay thay đổi cốt lõi tổ chức.
Theo bà, đây mới chỉ là những bài thực hành ngắn hạn với quy mô nhỏ của các bên. Cách làm này vẫn chưa thể giúp doanh nghiệp đạt được tỷ suất hoàn vốn đầy đủ từ các khoản đầu tư khổng lồ vào AI.
*Nguồn: Fortune
