Điều bất ngờ về não bộ trẻ sơ sinh: Không phải càng học sớm càng thông minh

Cuộc đua kích thích não bộ từ khi trẻ còn trong nôi

"Tôi từng nghĩ nếu không cho con học từ sớm thì sẽ chậm hơn các bạn." Đó là chia sẻ của chị H. (29 tuổi, Hà Nội), hiện mang thai con đầu lòng.

Chỉ vài tháng trước ngày sinh, chị đã tham gia nhiều hội nhóm nuôi dạy con trên mạng xã hội và liên tục bắt gặp những lời quảng cáo như "kích thích não phải", "phát triển IQ từ sơ sinh", "flashcard cho trẻ 0 tháng tuổi" hay "đồ chơi giúp tăng kết nối thần kinh".

"Tôi càng tìm hiểu càng thấy nhiều phương pháp khác nhau. Có nơi khuyên cho trẻ nghe nhạc Mozart, có nơi nói phải dùng thẻ học từ khi mới sinh, trong khi nhiều chuyên gia lại bảo chỉ cần trò chuyện với con. Tôi không biết nên tin điều gì", chị H. nói.

Băn khoăn của chị H. cũng là tâm lý chung của không ít cha mẹ trẻ hiện nay. Sự phát triển mạnh của thị trường giáo dục sớm cho thấy các gia đình ngày càng sẵn sàng đầu tư cho những năm đầu đời của trẻ.

Theo báo cáo của Grand View Research, quy mô thị trường giáo dục mầm non toàn cầu đạt khoảng 279,3 tỷ USD năm 2023 và dự kiến tiếp tục tăng trưởng với tốc độ 7,1% mỗi năm đến năm 2030.

Cùng với đó, Internet và mạng xã hội trở thành nguồn tham khảo quen thuộc của nhiều bậc cha mẹ. Tuy nhiên, giữa hàng nghìn lời khuyên, không phải phương pháp nào cũng được kiểm chứng bằng khoa học.

Không ít quan điểm đánh đồng việc "kích thích não bộ" với dạy trẻ càng nhiều càng tốt, trong khi các nhà khoa học phát triển lại đưa ra một góc nhìn hoàn toàn khác.

Thực tế, những năm đầu đời đúng là giai đoạn não bộ phát triển nhanh nhất trong suốt cuộc đời con người.

Theo UNICEF, trong giai đoạn đầu đời, não trẻ có thể hình thành hơn một triệu kết nối thần kinh mới mỗi giây, tạo nền tảng cho khả năng học tập, ngôn ngữ, cảm xúc và tư duy sau này.

Tuy nhiên, điều quyết định chất lượng của những kết nối ấy không phải số lượng bài học trẻ được tiếp nhận, mà là chất lượng của những trải nghiệm hàng ngày.

Đó cũng là lý do nhiều nghiên cứu trong hàng thập kỷ qua đã chuyển trọng tâm từ câu hỏi "làm thế nào để trẻ thông minh hơn?" sang "não bộ trẻ thực sự học như thế nào?". 

Não bộ trẻ sơ sinh tiếp nhận thế giới như thế nào?

Giữa rất nhiều phương pháp giáo dục sớm, nghiên cứu của Tiến sĩ Renée Baillargeon, nhà tâm lý học phát triển tại Đại học Illinois (Mỹ), đã mang đến một góc nhìn khác về sự phát triển nhận thức ở trẻ. 

Thay vì xem trẻ sơ sinh là những "tờ giấy trắng", nghiên cứu của Tiến sĩ Renée Baillargeon cho thấy ngay từ khoảng 2,5 đến 3 tháng tuổi, trẻ đã bắt đầu hình thành những kỳ vọng về cách thế giới vật lý vận hành.

Theo bà, "ngay cả những trẻ sơ sinh rất nhỏ cũng sở hữu những kỳ vọng về các sự kiện vật lý", và những kỳ vọng này phát triển có hệ thống trong suốt năm đầu đời.

Để tìm hiểu khả năng nhận thức của trẻ, Baillargeon sử dụng phương pháp "Vi phạm kỳ vọng" (Violation of Expectation, hay VOE).

Theo tổng quan về phương pháp VOE của Đại học Illinois, các nhà nghiên cứu cho trẻ quan sát một sự kiện bình thường và một sự kiện đi ngược quy luật vật lý. 

Khi nhìn thấy điều "không hợp lý", trẻ sẽ chăm chú quan sát lâu hơn. Chẳng hạn, nếu một đồ vật biến mất sau tấm chắn rồi xuất hiện ở vị trí khác mà không hề đi qua khoảng trống ở giữa, ngay cả trẻ vài tháng tuổi cũng tỏ ra ngạc nhiên. Điều đó cho thấy các em đã có những hiểu biết sơ khai về sự tồn tại và chuyển động của vật thể.

Một phát hiện quan trọng khác là trẻ không học mọi quy luật cùng lúc. Não bộ chia thế giới thành nhiều nhóm tình huống, như vật bị che khuất, được đặt vào hộp hay được bao phủ bởi một vật khác. Mỗi nhóm được học riêng biệt và phát triển theo từng giai đoạn. 

Theo bài tổng quan đăng trên PubMed Central, trẻ khoảng 3,5 tháng tuổi đã nhận ra điều bất hợp lý khi một vật cao bị che khuất hoàn toàn bởi tấm chắn thấp, nhưng phải đến khoảng 7,5 tháng tuổi mới áp dụng được quy luật tương tự trong tình huống đặt vật vào hộp.

Điều này cho thấy trẻ không tự động chuyển kiến thức từ tình huống này sang tình huống khác mà tiếp thu từng bước nhỏ.

Những phát hiện của Baillargeon mang đến một thông điệp quan trọng cho cha mẹ. Não bộ trẻ vốn được thiết kế để học hỏi thông qua quan sát và trải nghiệm, chứ không phải tiếp nhận thật nhiều kiến thức trong thời gian ngắn. 

Vì vậy, thay vì chạy theo các phương pháp "luyện thiên tài", cha mẹ nên tạo điều kiện để trẻ được tương tác, khám phá và trải nghiệm môi trường xung quanh. Chính những hoạt động tưởng như đơn giản ấy mới góp phần hình thành và củng cố các kết nối thần kinh, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của não bộ.

Kích thích não bộ đúng cách bắt đầu từ những điều giản dị

Những phát hiện của Tiến sĩ Renée Baillargeon cũng là lời nhắc rằng việc kích thích não bộ trẻ sơ sinh không đồng nghĩa với việc cho trẻ học càng nhiều càng tốt. Thay vào đó, điều quan trọng là tạo ra những trải nghiệm phù hợp để trẻ quan sát, khám phá và tương tác với môi trường xung quanh.

Theo Harvard Center on the Developing Child, một trong những cách hiệu quả nhất để thúc đẩy sự phát triển não bộ là các tương tác "Serve and Return", hay khi người lớn đáp lại những tín hiệu của trẻ như ánh mắt, tiếng ê a, nụ cười hay cử chỉ. 

Mỗi lần cha mẹ trò chuyện, mỉm cười, bế ẵm hoặc phản hồi lại âm thanh của con đều góp phần củng cố các kết nối thần kinh, đồng thời hỗ trợ sự phát triển về ngôn ngữ, cảm xúc và nhận thức.

Bên cạnh đó, trẻ cũng cần được tự do khám phá thế giới bằng các giác quan.

Những hoạt động đơn giản như chơi ú òa, cầm nắm đồ vật có kích thước và chất liệu khác nhau, quan sát đồ vật được đặt vào rồi lấy ra khỏi hộp hay theo dõi một quả bóng lăn đều giúp trẻ dần hình thành hiểu biết về sự tồn tại của vật thể, không gian và mối quan hệ nguyên nhân và kết quả.

Đây cũng chính là những trải nghiệm mà nghiên cứu của Baillargeon cho thấy có vai trò quan trọng trong quá trình trẻ xây dựng các quy luật về thế giới vật lý.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo cha mẹ không nên quá phụ thuộc vào màn hình điện tử để dạy trẻ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ dưới 2 tuổi không nên tiếp xúc với màn hình, ngoại trừ gọi video với người thân.

Thay vào đó, trẻ cần được vận động, vui chơi và tương tác trực tiếp với người chăm sóc để có sự phát triển toàn diện.

Sau thời gian tìm hiểu, chị H. quyết định không đăng ký các khóa học dạy trẻ kích thích tư duy như dự định ban đầu.

"Tôi nhận ra điều con cần nhất trong những năm đầu đời không phải là học thật nhiều, mà là có bố mẹ dành thời gian chơi, trò chuyện và khám phá thế giới cùng con", chị chia sẻ.

Có lẽ, điều giá trị nhất mà các nghiên cứu về não bộ trẻ sơ sinh mang lại chính là giúp cha mẹ bớt áp lực trước cuộc đua nuôi dạy con hoàn hảo.

Một cái ôm, một cuộc trò chuyện hay một trò chơi ú òa tưởng chừng rất bình thường lại có thể trở thành những "bài học" đầu tiên, đặt nền móng cho hành trình phát triển của não bộ trong suốt cuộc đời./