Niềm đam mê nhen nhóm với công nghệ lập trình đã thôi thúc cậu học trò Mai Xuân Tráng khi ấy đăng ký vào Đại học Bách khoa Hà Nội - nơi thầy mô tả “cái nôi đào tạo khắc nghiệt, ra trường đúng hạn không phải việc dễ dàng”. Nhưng chính sự rèn giũa ấy lại tôi luyện nên một “chất Bách khoa” mà nhiều cựu sinh viên tự hào: khả năng thích ứng “vứt đâu cũng sống được”, đã chiến đấu là hết mình và làm việc phải ra kết quả tốt nhất.
Mang theo bản lĩnh đó, Mai Xuân Tráng giành học bổng và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ tại Đại học Kyoto - ngôi trường xếp vị trí thứ 2 ở Nhật Bản trên các BXH quốc tế, sau đó giữ vị trí lãnh đạo trong các doanh nghiệp công nghệ. Cuối cùng, vị Tiến sĩ này chọn gắn bó với giảng đường, thiết kế các lớp học thành môi trường thực chiến và xem sự trưởng thành của học trò chính là thành quả đáng tự hào nhất của người làm giáo dục.

Là một trong hơn 300 Nhà giáo tiêu biểu toàn quốc năm 2026, thầy đón nhận danh hiệu này với cảm xúc thế nào?
Tôi rất trân trọng sự ghi nhận này. Đối với tôi, đây không chỉ là niềm vui cá nhân mà còn là sự ghi nhận đối với những nỗ lực của tập thể đồng nghiệp, sinh viên và những người đã đồng hành cùng tôi trong suốt hành trình làm nghề.
Tôi không nghĩ mình làm việc để đạt được danh hiệu hay giải thưởng. Mục tiêu của tôi khi bước vào lĩnh vực giáo dục là đào tạo ra những con người tốt. Các hoạt động nghiên cứu khoa học, nâng cao chuyên môn hay tham gia dự án cùng sinh viên trong những năm qua đều hướng đến mục tiêu đó.
Tôi xem danh hiệu này là sự động viên và cũng là trách nhiệm để bản thân tiếp tục cố gắng. Nếu coi đây là một dấu mốc, tôi mong muốn nó sẽ mở ra những mục tiêu lớn hơn trong chặng đường tiếp theo, chứ không phải điểm dừng để nhìn lại những gì đã đạt được.

Từng làm kỹ sư trưởng tại Nhật Bản và giám đốc một công ty công nghệ, cơ duyên nào đưa thầy đến với nghề giáo?
Sau khi hoàn thành chương trình Tiến sĩ tại Đại học Kyoto, tôi ở lại Nhật Bản làm việc 2 năm trong một tập đoàn với vai trò kỹ sư trưởng, phụ trách nhóm kỹ thuật và phát triển các sản phẩm liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI).
Đây là những trải nghiệm quý giá, nhưng sau đó tôi bắt đầu suy nghĩ nhiều hơn về việc mình có thể đóng góp điều gì cho Việt Nam. Tôi nhận ra những kiến thức, kinh nghiệm và mạng lưới hợp tác quốc tế tích lũy được sẽ có ý nghĩa hơn nếu được vận dụng để đào tạo thế hệ kỹ sư trẻ và phát triển nghiên cứu tại quê hương.
Đến năm 2018, tôi quyết định đưa nhóm kỹ thuật cùng về nước để phát triển các sản phẩm ứng dụng AI và thành lập công ty. Sau khoảng 2 năm hoạt động, doanh nghiệp đạt được những kết quả nhất định.
Tôi bắt đầu tìm hiểu các cơ hội trong môi trường giáo dục và nhận thấy Phenikaa là “bến đỗ” phù hợp để vừa tham gia giảng dạy, vừa hoạt động nghiên cứu công nghệ.
Chuyển từ môi trường doanh nghiệp sang giảng dạy mang đến những thay đổi gì trong sự nghiệp và cuộc sống của thầy?
Đó là một sự thay đổi khá lớn, không chỉ về công việc mà còn về cách tôi nhìn nhận giá trị của sự nghiệp.
Trong môi trường doanh nghiệp, hiệu quả công việc thường được nhìn nhận qua tiến độ, chất lượng sản phẩm và giá trị kinh tế mang lại. Còn trong giáo dục, kết quả đôi khi không thể nhìn thấy ngay lập tức. Một sinh viên hôm nay chưa thực sự nổi bật nhưng sau vài năm có thể trở thành một kỹ sư giỏi, một nhà nghiên cứu hoặc một người làm chủ doanh nghiệp công nghệ.
Đặc biệt, những kinh nghiệm từ doanh nghiệp trở thành lợi thế khi chuyển sang giảng dạy. Tôi có thể chia sẻ với sinh viên không chỉ kiến thức trong sách vở mà cả những tình huống thực tế, cách tổ chức công việc, làm việc nhóm, phát triển sản phẩm và giải quyết vấn đề trong môi trường chuyên nghiệp.
Tất nhiên, cũng có những điều phải đánh đổi. Tôi phải từ bỏ một số cơ hội và lợi ích mà môi trường doanh nghiệp có thể mang lại. Đồng thời, công việc giáo dục và nghiên cứu đòi hỏi sự kiên trì, bởi kết quả không phải lúc nào cũng đến ngay.
Nhưng tôi không nhìn nhận đó là sự mất mát. Tôi nghĩ mình đã lựa chọn một cách tạo ra giá trị khác: thay vì trực tiếp phát triển một sản phẩm công nghệ, tôi có thể góp phần đào tạo những người sẽ tạo ra hàng trăm, hàng nghìn sản phẩm trong tương lai.

Khi thầy đầu quân cho Đại học Phenikaa, đây vẫn là một cái tên khá mới mẻ. Thầy cân nhắc thế nào khi quyết định lựa chọn ngôi trường này để phát triển sự nghiệp?
Đúng là thời điểm đó, Phenikaa sau khi tái cấu trúc vẫn là một trường đại học khá mới nên nhiều giáo sư, nhà khoa học đầu ngành cũng có những băn khoăn tương tự. Nhưng sau khi gặp và trao đổi với GS.TS Hồ Xuân Năng - Chủ tịch Tập đoàn Phenikaa, tôi thấy Chủ tịch có tầm nhìn, định hướng rõ ràng và cam kết xây dựng môi trường làm việc tốt cho các nhà khoa học.
Định hướng của trường là phát triển thành một đại học mạnh về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nghiên cứu, hướng tới mục tiêu trở thành một trong những đại học hàng đầu châu Á. Đặc biệt, GS.TS Hồ Xuân Năng muốn đầu tư mạnh vào lĩnh vực công nghệ, nhất là AI và các công nghệ liên quan.
Những mục tiêu đó được cụ thể hóa bằng việc đầu tư cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, các nhóm nghiên cứu và quỹ hỗ trợ khoa học. Các đơn vị trong hệ sinh thái Phenikaa như bệnh viện, nhà máy… đều được định hướng ứng dụng AI, tạo môi trường thực tiễn để triển khai nghiên cứu. Applied AI Lab do tôi phụ trách cũng đang phát triển các ứng dụng về y tế, khoa học - kỹ thuật, sản xuất để phục vụ hệ sinh thái này.
Tôi cho rằng đây là môi trường tốt cho các nhà nghiên cứu. Nhiều nhà khoa học từ các trường đại học lớn tại Hà Nội cũng đã tin tưởng và lựa chọn về Phenikaa. Bản thân tôi cũng tin vào tầm nhìn của người lãnh đạo và quyết định đồng hành.

Theo quan sát của thầy, đào tạo công nghệ ở Việt Nam hiện nay có những lợi thế và gặp thách thức nào?
Tôi đánh giá Việt Nam đang có nhiều lợi thế đáng kể trong đào tạo công nghệ, đặc biệt là nguồn nhân lực trẻ, khả năng tiếp thu công nghệ nhanh và sự năng động của hệ sinh thái khởi nghiệp, doanh nghiệp công nghệ.
Một lợi thế nữa là nhu cầu chuyển đổi số và ứng dụng AI ở Việt Nam rất lớn, tạo nhiều cơ hội để sinh viên giải quyết bài toán thực tế ngay trong quá trình học.
Tuy nhiên, chúng ta cũng có rào cản về khoảng cách giữa chương trình đào tạo và tốc độ thay đổi của công nghệ. Đây là thách thức chung của nhiều quốc gia, không chỉ riêng Việt Nam khi công nghệ phát triển quá nhanh khiến chương trình học có thể không theo kịp nhu cầu thực tế.
Thứ hai là năng lực nghiên cứu, phát triển sản phẩm công nghệ có tính cạnh tranh quốc tế của một bộ phận cơ sở đào tạo vẫn còn hạn chế.
Tôi nghĩ chúng ta không nên chỉ đặt mục tiêu đào tạo thật nhiều kỹ sư công nghệ, mà cần tập trung đào tạo những kỹ sư có năng lực làm chủ công nghệ, nghiên cứu, sáng tạo và phát triển sản phẩm. Đây chính là bước chuyển từ lợi thế nhân lực trẻ sang lợi thế về chất lượng nguồn nhân lực.

Từ trải nghiệm học tập, nghiên cứu tại Thái Lan và Nhật Bản, theo thầy, các trường đại học Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm nào để khắc phục những rào cản trong đào tạo công nghệ?
Theo tôi, bài học lớn nhất là phải chuyển từ tư duy đào tạo chủ yếu dựa trên truyền thụ kiến thức sang đào tạo dựa trên năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự học suốt đời.
Tại Nhật Bản, tôi ấn tượng với sự kết hợp giữa nền tảng lý thuyết rất vững chắc và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Sinh viên không chỉ học cách sử dụng công nghệ mà còn phải hiểu nguyên lý, biết tại sao một giải pháp hoạt động và trong điều kiện nào giải pháp đó không còn phù hợp. Từ trải nghiệm tại Thái Lan, tôi cũng nhận thấy giá trị của môi trường học tập quốc tế, nơi sinh viên có cơ hội trao đổi, làm việc nhóm đa văn hoá.
Có một số định hướng các trường đại học ở Việt Nam có thể vận dụng. Thứ nhất, tăng cường đào tạo theo dự án (Project-based Learning). Sinh viên cần được tham gia vào các dự án nghiên cứu hoặc dự án thực tế tại doanh nghiệp, thay vì chỉ hoàn thành những bài tập nhỏ trong trường.
Thứ hai, tăng cường liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp để chương trình đào tạo thường xuyên được cập nhật. Ví dụ như tại Đại học Phenikaa, chúng tôi có ban cố vấn doanh nghiệp tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển chương trình, hướng dẫn sinh viên thực hiện đồ án tốt nghiệp.
Thứ ba, đầu tư cho nghiên cứu khoa học sinh viên ngay từ những năm đầu đại học. Và cuối cùng, ngoại ngữ, tư duy phản biện, kỹ năng giao tiếp và khả năng làm việc trong môi trường đa văn hóa cần được xem là những năng lực nền tảng.

Với sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, phương pháp giáo dục trong ngành Công nghệ thông tin (CNTT) đang thay đổi thế nào thưa thầy?
Tôi cho rằng AI không làm giảm vai trò của người giảng viên, mà đang buộc chúng ta phải thay đổi vai trò của mình. Trước đây, giảng viên thường được xem là nguồn cung cấp kiến thức chính cho sinh viên. Nhưng hiện nay, kiến thức có thể được tiếp cận rất nhanh thông qua các hệ thống AI, nền tảng học trực tuyến và nguồn tài liệu mở.
Vì vậy, vai trò của người giảng viên cần chuyển dần từ người truyền đạt kiến thức sang người định hướng, thiết kế trải nghiệm học tập, hướng dẫn tư duy và phát triển năng lực cho người học. Lớp học cũng không nên chỉ là nơi giảng bài theo cách truyền thống mà cần trở thành một môi trường mang tính thực chiến hơn, nơi sinh viên tham gia các dự án cụ thể, hình thành tư duy tìm ra vấn đề và giải quyết vấn đề.
Khi kiến thức có thể được tiếp cận dễ dàng như hiện nay, đâu là những giá trị riêng của người làm giáo dục mà công nghệ khó có thể thay thế?
Theo tôi, giá trị cốt lõi mà công nghệ không thể thay thế ở người thầy nằm ở khả năng truyền cảm hứng, sự thấu hiểu con người, kinh nghiệm sống, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm đối với sự trưởng thành của người học.
Một người thầy tốt không chỉ đào tạo ra một kỹ sư biết sử dụng công nghệ, mà còn góp phần hình thành một con người biết sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.
Trước nguy cơ sinh viên phụ thuộc vào AI trong học tập, giảm khả năng tư duy độc lập, thầy và nhà trường đang có những giải pháp nào để đánh giá đúng thực lực người học?
Tôi không nghĩ giải pháp là cấm sinh viên sử dụng AI. Bởi trong môi trường làm việc tương lai, việc sử dụng các công cụ AI sẽ trở thành một kỹ năng quan trọng, tương tự như việc sử dụng máy tính hay Internet trước đây.
Điều quan trọng là phải thay đổi cách tổ chức dạy và học để sinh viên sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tư duy, chứ không phải công cụ thay thế tư duy. Thay vì chỉ yêu cầu sinh viên viết một chương trình hoàn chỉnh, giảng viên có thể yêu cầu các em giải thích kiến trúc giải pháp, phân tích những lựa chọn thiết kế, kiểm thử kết quả do AI tạo ra và chỉ ra những hạn chế của giải pháp.
Trong đánh giá, chúng tôi cần tăng cường các hình thức như vấn đáp, bảo vệ dự án, thực hành trực tiếp, đánh giá quá trình và giải quyết những tình huống mới mà sinh viên chưa được cung cấp sẵn lời giải.
Tôi muốn sinh viên hiểu rằng sử dụng AI không có gì sai, nhưng giao phó hoàn toàn tư duy và trách nhiệm của mình cho AI thì lại là một vấn đề khác.
Những năm gần đây, câu hỏi liệu Công nghệ thông tin có còn là ngành học triển vọng hay đang dần bão hòa, thậm chí “hết thời” vẫn luôn nhận được sự quan tâm của phụ huynh và học sinh trong mùa tuyển sinh. Thầy nhìn nhận thế nào về vấn đề này?
Có rất nhiều câu hỏi như vậy, và trên mạng cũng xuất hiện nhiều ý kiến cho rằng ngành CNTT đang bão hòa vì AI có thể lập trình nhanh và tốt hơn con người. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh có thể chưa có đủ thông tin về ngành này. CNTT không chỉ có lập trình mà gồm rất nhiều chuyên ngành và vị trí việc làm khác nhau.
Đương nhiên, AI sẽ làm thay đổi thị trường lao động, đặc biệt là lĩnh vực công nghệ. Một số công việc như lập trình đơn giản có thể bị thay thế, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nhu cầu nhân lực công nghệ sẽ biến mất.

Ngược lại, những vị trí như thiết kế hệ thống, kiến trúc phần mềm, phát triển mô hình AI và bảo mật dữ liệu đang có nhu cầu lớn. Đó là bởi nhiều doanh nghiệp muốn ứng dụng AI vào sản phẩm và cần bảo đảm an toàn thông tin.
Vì vậy, tôi thường chia sẻ với phụ huynh rằng, câu hỏi đặt ra không nên là “ngành CNTT có bị thừa nhân lực hay không”, mà là “chúng ta cần học như thế nào để không bị tụt hậu và thay thế”. Yếu tố then chốt là khả năng thích ứng và tinh thần học tập suốt đời của người học. Điều này không chỉ đúng với ngành Công nghệ mà còn với nhiều lĩnh vực khác.

Nhìn lại hành trình học tập và nghiên cứu, giai đoạn thử thách nhất thầy từng trải qua là gì?
Tôi nghĩ mỗi giai đoạn đều có những thử thách riêng, nhưng khoảng thời gian học Tiến sĩ tại Nhật Bản là một trong những chặng đường đáng nhớ nhất đối với tôi. Ở Đại học Kyoto, yêu cầu tốt nghiệp rất cao, trong đó có điều kiện công bố 3 bài báo khoa học trên các tạp chí uy tín.
Có những giai đoạn tôi làm việc gần như liên tục, thậm chí thức trắng đêm. Nhiều hôm 3h sáng mới bắt xe từ trường về nhà, ngủ một chút rồi 7h sáng lại đến phòng thí nghiệm. Nhiều lần gửi bài báo không được chấp nhận nhưng tôi luôn tự nhắc mình phải kiên trì, không được bỏ cuộc.

Một nghiên cứu về tối ưu hóa trong điện toán đám mây của tôi mất khoảng 3 năm từ khi bắt đầu đến khi được đăng tải trực tuyến. Nghiên cứu này sau đó đã nhận được giải thưởng Best Paper Award - bài báo xuất sắc nhất tại hội nghị quốc tế IEEE SCC 2015.
Thời điểm tôi sang Nhật, con mới 2 tháng tuổi. Vợ tôi đã từ bỏ công việc ở Việt Nam để sang cùng, chăm lo cho gia đình và tạo điều kiện để tôi tập trung nghiên cứu. Sự hỗ trợ của gia đình và các giáo sư tại Đại học Kyoto là điều giúp tôi vượt qua giai đoạn khó khăn ấy.
Sau những vất vả đó, thành quả nào trong sự nghiệp khiến thầy tự hào nhất?
Hạnh phúc lớn nhất của người làm giáo dục như tôi là nhìn thấy sinh viên của mình trưởng thành, có cơ hội nghề nghiệp tốt.
Nhiều sinh viên đầu vào chưa quá nổi bật, chưa biết mình thực sự muốn gì nên đôi khi còn tự ti. Nhưng sau một quá trình học tập, được giảng viên hướng dẫn, tham gia nghiên cứu và trải nghiệm thực tế, các em dần trưởng thành. Không chỉ hoàn thành tốt chương trình học, các bạn còn thực hiện các dự án công nghệ, chiến thắng các cuộc thi có sự góp mặt của sinh viên từ những trường đại học lớn.
Có sinh viên do tôi hướng dẫn giành học bổng du học Nhật Bản, Singapore, theo học tại Đại học Công nghệ Nanyang top đầu châu Á, cũng có em hiện là nghiên cứu sinh tại Hàn Quốc.
Mới đây nhất, tôi và các cộng sự đã cùng một bạn sinh viên thực hiện nghiên cứu về ứng dụng AI xây dựng một hệ thống đa tác nhân (Multi-agent System) trong việc tóm tắt đa văn bản. Sau khi hoàn thành, bạn ấy có bài báo khoa học trên tạp chí Q1 và hiện đang làm việc tại VNPT AI.
Với tôi, một bài báo khoa học có thể là một thành tựu đáng tự hào, nhưng việc nhìn thấy sinh viên mình hướng dẫn trưởng thành, có năng lực và tự tin bước vào cuộc sống còn mang lại một niềm vui rất khác.

Nhân dịp ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, thầy có lời nhắn gửi nào đến các đồng nghiệp, đặc biệt là những người đang công tác giảng dạy trong lĩnh vực Công nghệ thông tin?
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, tôi xin gửi lời chúc tốt đẹp nhất đến tất cả các thầy cô giáo, những người đang ngày ngày đóng góp cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo.
Đặc biệt, đối với các đồng nghiệp trong lĩnh vực CNTT, tôi nghĩ chúng ta đang đứng trước một giai đoạn rất đặc biệt. Công nghệ thay đổi rất nhanh và AI đang làm thay đổi cách chúng ta làm việc. Điều này tạo ra nhiều thách thức, nhưng cũng mở ra những cơ hội rất lớn cho giáo dục đại học.
Tôi mong rằng các giảng viên luôn giữ được tinh thần ham học hỏi, niềm say mê với chuyên môn và sự nhiệt huyết với sinh viên. Chúng ta không nhất thiết phải biết tất cả mọi thứ, nhưng cần luôn sẵn sàng học hỏi và không ngừng đổi mới phương pháp giảng dạy.
Và cuối cùng, tôi nghĩ dù công nghệ có phát triển đến đâu, giáo dục vẫn luôn là một lĩnh vực mang tính nhân văn sâu sắc. Công nghệ có thể thay đổi phương pháp, công cụ và cách tiếp cận, nhưng mục tiêu cuối cùng của giáo dục vẫn là phát triển con người. Đó cũng là điều khiến tôi tin tưởng và tiếp tục lựa chọn gắn bó với nghề giáo.
Xin cảm ơn thầy vì những chia sẻ này!
