Ngày 20/5, sau khi thị trường tài chính Mỹ đóng cửa, Elon Musk một lần nữa khiến Phố Wall phải ngước nhìn lên bầu trời. Các tài liệu nộp lên cơ quan quản lý Mỹ cho thấy SpaceX, công ty tên lửa do Musk sáng lập đang chuẩn bị cho đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) lớn nhất lịch sử. Nếu mọi việc diễn ra đúng kế hoạch, doanh nghiệp đã gần như định hình lại ngành công nghiệp không gian toàn cầu này sẽ ra mắt trên sàn NASDAQ vào tháng 6.
Đây không phải một vụ IPO thông thường. SpaceX không chỉ bán cho nhà đầu tư câu chuyện về tên lửa tái sử dụng, internet vệ tinh hay những chuyến bay tới sao Hỏa. Công ty này đang đặt lên bàn một tham vọng lớn hơn nhiều: Biến không gian thành hạ tầng tính toán cho kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Nói cách khác, Musk muốn nhà đầu tư tin rằng tương lai của AI không chỉ nằm trong các trung tâm dữ liệu khổng lồ trên mặt đất, mà có thể nằm trên quỹ đạo Trái đất.
Musk từng muốn đánh dấu thời khắc này bằng chuyến bay thử nghiệm phiên bản mới nhất của Starship, mẫu tên lửa khổng lồ bằng thép không gỉ mà SpaceX đặt rất nhiều kỳ vọng. Nhưng chuyến bay dự kiến ngày 19/5 đã liên tục bị trì hoãn.
Với SpaceX, Starship không chỉ là một sản phẩm kỹ thuật. Đó là chiếc chìa khóa để mở khóa gần như toàn bộ câu chuyện tăng trưởng mà công ty đang kể với nhà đầu tư: Phóng vệ tinh rẻ hơn, mở rộng Starlink nhanh hơn, đưa trung tâm dữ liệu lên không gian và xa hơn nữa là xây dựng một thành phố trên sao Hỏa.
Trong nhiều năm, SpaceX từng bác bỏ ý tưởng niêm yết. Gwynne Shotwell, giám đốc vận hành của công ty, từng nói năm 2018 rằng SpaceX không thể lên sàn cho đến khi bay thường xuyên tới sao Hỏa. Musk cũng nhiều lần cho rằng thị trường đại chúng quá ngắn hạn, quá thiếu trí tưởng tượng đối với một công ty có mục tiêu cuối cùng là đưa con người trở thành loài đa hành tinh. Nhưng giấc mơ sao Hỏa, dù lãng mạn đến đâu, cũng cần tiền. Rất nhiều tiền.
Theo các tài liệu nộp lên cơ quan quản lý, SpaceX hy vọng huy động khoảng 75 tỷ USD từ nhà đầu tư, vượt xa kỷ lục mà Saudi Aramco từng thiết lập khi niêm yết năm 2019. Mức định giá mục tiêu của SpaceX vào khoảng 1.750 tỷ USD, cao hơn hơn 90 lần doanh thu 18,7 tỷ USD mà công ty ghi nhận năm ngoái. Để so sánh, Tesla, công ty xe điện cũng do Musk dẫn dắt, hiện giao dịch ở mức khoảng 16 lần doanh thu. Điều đó cho thấy nhà đầu tư, nếu tham gia thương vụ này, không chỉ mua một doanh nghiệp hiện tại. Họ mua một tầm nhìn cực lớn về tương lai.
Từ khi ra đời năm 2002, SpaceX đã làm điều mà rất ít công ty tư nhân từng làm được: Đánh bại các tên tuổi lâu đời như Boeing và Lockheed Martin trong chính sân chơi của họ, đồng thời đẩy các cơ quan vũ trụ chính phủ vào thế phải phụ thuộc vào năng lực của một doanh nghiệp tư nhân.
Ngày nay, SpaceX vận hành chương trình không gian lớn nhất thế giới. Các tên lửa tái sử dụng của công ty chuyên chở gần 90% mọi thứ được đưa vào không gian. Starlink, dịch vụ internet vệ tinh của hãng, sở hữu gần 10.000 vệ tinh, chiếm hơn hai phần ba tổng số vệ tinh đang hoạt động trên quỹ đạo, cùng hơn 10 triệu khách hàng.
Với nền tảng đó, Musk tin rằng SpaceX có thể thống trị một thị trường còn lớn hơn cả phóng tên lửa hay internet vệ tinh: AI. Lập luận của ông khá đơn giản. AI cần sức mạnh tính toán khổng lồ. Các trung tâm dữ liệu trên Trái đất đang vấp phải hàng loạt giới hạn: Thiếu điện, quy trình cấp phép kéo dài, chi phí xây dựng tăng cao và sự phản đối ngày càng lớn từ cộng đồng địa phương. Vậy tại sao không đưa một phần hạ tầng tính toán đó lên không gian, nơi có ánh sáng Mặt trời dồi dào, không cần đất đai, ít bị phản đối và có thể tận dụng năng lực phóng vượt trội của SpaceX?
Tham vọng này được thể hiện rất rõ trong hồ sơ của công ty. Thu nhập của Musk gắn với việc định giá SpaceX có thể tăng lên tới 7.500 tỷ USD, với mục tiêu đưa 100 terawatt năng lực tính toán lên quỹ đạo, tương đương khoảng 1.000 lần tổng công suất của mọi trung tâm dữ liệu trên Trái đất hiện nay, đồng thời xây dựng một thành phố sao Hỏa có ít nhất một triệu dân. Đó là một tập hợp mục tiêu nghe như khoa học viễn tưởng, nhưng với Musk, chừng nào không vi phạm định luật vật lý, mọi thứ chỉ còn là vấn đề kỹ thuật và tài chính.
Vấn đề nằm ở chỗ kỹ thuật và tài chính đều không dễ dàng. Hồ sơ của SpaceX cho thấy công ty đang có một cỗ máy kiếm tiền tăng trưởng nhanh là Starlink, mảng mang về 4,4 tỷ USD lợi nhuận hoạt động trong năm 2025. Nhưng bên cạnh đó là một hố đốt tiền còn lớn hơn. Tháng 1, SpaceX sáp nhập với xAI, công ty AI của Musk, vốn lỗ 6,4 tỷ USD trong năm 2025 khi chạy đua xây dựng hạ tầng tính toán. Một phần vì vậy, chi tiêu vốn của SpaceX năm ngoái tăng gần gấp 5 lần so với năm 2023, vượt 20 tỷ USD.
Musk dường như đã tính rằng, ngay cả với dòng tiền từ Starlink, SpaceX khó có thể tự tài trợ cho tham vọng này chỉ bằng vốn tư nhân. Nhưng nhà đầu tư đại chúng cũng có lý do để thận trọng. xAI hiện vẫn là một tay chơi nhỏ so với những đối thủ như OpenAI hay Anthropic. Trong khi đó, hồ sơ của SpaceX lại cho thấy AI chiếm tới 93% trong “tổng thị trường có thể phục vụ” mà công ty tuyên bố, trị giá 28.500 tỷ USD. Nói cách khác, một phần rất lớn câu chuyện định giá của SpaceX đang dựa trên giả định rằng AI trong không gian sẽ trở thành một thị trường khổng lồ.
Để canh bạc này thành công, ít nhất ba điều phải xảy ra. Starship phải hoạt động ổn định. Starlink phải tiếp tục tạo ra nhiều tiền mặt hơn. Và các trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo phải chứng minh được lợi thế rõ ràng so với hạ tầng đặt trên mặt đất.
Starship là mắt xích đầu tiên. Tên lửa này được kỳ vọng hoàn tất cuộc cách mạng mà Falcon 9 đã khởi xướng: Biến việc bay vào không gian từ một hoạt động hiếm hoi, đắt đỏ và gần như chỉ dành cho chính phủ thành một dịch vụ có thể lặp lại thường xuyên với chi phí thấp hơn nhiều. Trước SpaceX, phần lớn tên lửa chỉ được dùng một lần rồi rơi xuống đại dương hoặc bị bỏ lại trong không gian. Musk từng ví điều đó như việc chế tạo một chiếc máy bay, bay một lần rồi đem đi phế liệu.
Falcon 9 đã thay đổi mô hình đó. Một nửa của mỗi tên lửa Falcon 9 được thiết kế để tái sử dụng. Sau khi tách khỏi tầng trên, phần dưới của tên lửa có thể quay về bãi phóng hoặc hạ cánh xuống một con tàu ngoài biển. SpaceX mất 5 năm và nhiều vụ thất bại để có cú hạ cánh thành công đầu tiên vào năm 2015. Nhưng đến năm 2025, việc này đã trở thành thông lệ. Công ty thực hiện 165 vụ phóng Falcon 9 trong năm, một con số cách đây vài năm còn khó tưởng tượng. Một số tầng đẩy đã bay hơn 20 lần.
Nhờ đó, SpaceX kéo mạnh chi phí tiếp cận không gian xuống thấp. Một chuyến Falcon 9 có giá khoảng 74 triệu USD, đưa được 17,5 tấn hàng lên quỹ đạo, tương đương khoảng 4.200 USD mỗi kg. Con số này thấp hơn khoảng 85% so với mức mà các doanh nghiệp truyền thống từng tính. Chi phí thực tế của SpaceX thậm chí được cho là còn thấp hơn nhiều.
Starship muốn đẩy cuộc cách mạng đó đi xa hơn. Mẫu tên lửa này được thiết kế để chở tới 200 tấn hàng và tái sử dụng cả tầng thứ hai. Các tài liệu nộp hồ sơ gợi ý mục tiêu chi phí chỉ 185 USD mỗi kg. Nhưng hiện thực không đơn giản. Starship lẽ ra đã phải thay thế Falcon 9 từ năm 2023 hoặc 2024, theo nhận xét của Tim Farrar, người điều hành TMF Associates. Sự chậm trễ không chỉ gây khó cho SpaceX. NASA cũng đang chờ một phiên bản Starship cải tiến để đưa người lên Mặt trăng trong chương trình Artemis.
Khó nhất là tái sử dụng tầng thứ hai. Phần này bay xa hơn, nhanh hơn, và phải chịu nhiệt độ trên 1.000 độ C khi tái nhập khí quyển ở tốc độ khoảng 8 km/giây hoặc hơn. Musk nói một số tầng thứ hai đã đáp xuống biển có kiểm soát, nhưng lá chắn nhiệt bị hư hại, nên chưa thể tái sử dụng nếu không sửa chữa nhiều. Vấn đề này từng ám ảnh tàu con thoi Space Shuttle, khi việc sửa lá chắn nhiệt mất nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Trong khi đó, mục tiêu của Musk là một ngày nào đó Starship có thể bay nhiều lần mỗi ngày.
Nếu Starship thành công, người hưởng lợi đầu tiên sẽ là Starlink. Đây là mảng tăng trưởng nhanh nhất và hiện là phần duy nhất có lãi trong hoạt động của SpaceX. Từ khi ra mắt năm 2021, Starlink đã phục vụ các hãng hàng không, công ty vận tải biển, hàng triệu hộ gia đình, đồng thời sinh ra Starshield, một nhánh bí mật dành cho khách hàng chính phủ. Các vệ tinh direct-to-cell mới của Starlink có thể liên lạc trực tiếp với smartphone, không cần ăng-ten cỡ hộp pizza như dịch vụ dân dụng hiện nay.
Doanh thu Starlink tăng 50% trong giai đoạn 2024-2025, từ 7,6 tỷ USD lên 11,4 tỷ USD. Dư địa tăng trưởng vẫn còn lớn. Tim Farrar cho rằng Starlink có thể đạt 20-50 triệu thuê bao dân dụng, dù doanh thu trung bình mỗi khách hàng sẽ giảm khi mở rộng sang các thị trường kém giàu hơn. Vấn đề là tăng trưởng hiện bị giới hạn bởi kích thước vệ tinh mà Falcon 9 có thể chở. Các vệ tinh “version 3” của Starlink có dung lượng gấp 20 lần mẫu “v2 Mini”, nhưng quá lớn để phóng bằng Falcon 9. Chúng cần Starship.
SpaceX cũng đang đặt cược mạnh vào kết nối trực tiếp tới điện thoại. Năm ngoái, công ty chi 19,6 tỷ USD mua phổ tần từ EchoStar để củng cố mảng direct-to-cell, đồng thời xin phép phóng 15.000 vệ tinh chuyên biệt. Đây là những khoản cược rất đắt. Thương vụ EchoStar tương đương hơn một năm doanh thu của SpaceX.
PitchBook cho rằng Starlink có thể vượt 1 tỷ thuê bao trong 15 năm tới, nhưng các nhà phân tích chưa thống nhất. Một số người cho rằng dịch vụ này sẽ chỉ hữu dụng ở nơi không có trạm phát sóng mặt đất, tức nơi dân cư thưa thớt. Những người lạc quan hơn lại xem nó là hạ tầng có thể thay đổi ô tô, nông nghiệp, logistics và cả quân sự.
Tuy nhiên, ngay cả việc phóng hàng chục nghìn vệ tinh cũng chưa chắc dùng hết năng lực của Starship. SpaceX đang xây hai nhà máy khổng lồ, gọi là Gigabays, với kỳ vọng sản xuất hàng trăm Starship mỗi năm. Khi đó, câu hỏi thương mại trở nên rất thực tế: làm gì với một hạm đội tên lửa khổng lồ khi các chuyến bay tới sao Hỏa chỉ có thể diễn ra khoảng hai năm một lần? Tom Mueller, nhân viên đầu tiên của SpaceX và hiện là nhà sáng lập Impulse, từng tóm tắt khá gọn: Đưa trung tâm dữ liệu lên không gian, bằng tiền của nhà đầu tư.
Lợi thế thứ ba là khoảng cách. AI đang làm dấy lên nỗi lo về mất việc, tiêu thụ điện khổng lồ và rủi ro dài hạn đối với con người. Nhiều chính quyền bang và địa phương ở Mỹ đã cấm hoặc cân nhắc cấm trung tâm dữ liệu mới. Đưa chúng lên không gian có thể khiến vấn đề biến mất khỏi tầm mắt công chúng, dù chưa chắc biến mất khỏi bảng cân đối tài chính.
Musk nói trong 2-3 năm nữa, trung tâm dữ liệu quỹ đạo có thể trở thành cách rẻ nhất để cung cấp năng lực tính toán cho AI. Sam Altman, CEO OpenAI, cho rằng mốc thời gian đó là “lố bịch”. Bài toán kinh tế phụ thuộc vào ba biến số: Chi phí phóng giảm được đến đâu, vệ tinh chuyển ánh sáng Mặt trời thành năng lực tính toán hiệu quả thế nào, và bản thân vệ tinh đó tốn bao nhiêu tiền. SpaceX muốn tận dụng kinh nghiệm sản xuất hàng loạt vệ tinh Starlink để xây các trung tâm dữ liệu quỹ đạo trên cùng một nền tảng. Tháng 1, công ty đã xin phê duyệt để phóng tới một triệu vệ tinh như vậy.
Nếu thành công, phần thưởng có thể khổng lồ. Chi tiêu vốn cho trung tâm dữ liệu được dự báo vượt 800 tỷ USD trong năm nay. Doanh thu của các phòng thí nghiệm AI hàng đầu tăng từ khoảng 17 tỷ USD năm 2025 lên mức dự kiến 90-100 tỷ USD trong năm nay. Anthropic và OpenAI đều đang lên kế hoạch IPO với định giá quanh 1.000 tỷ USD. SpaceX có thể kiếm tiền bằng cách giúp xAI có năng lực tính toán rẻ và nhanh hơn, hoặc trở thành nhà cung cấp hạ tầng không thể thiếu cho cả ngành, tương tự vai trò của Nvidia trong thiết kế chip AI hay TSMC trong sản xuất chip.
Câu chuyện nghe hấp dẫn: Tên lửa khổng lồ, AI trong không gian, khoa học viễn tưởng bước vào thị trường vốn. Chắc chắn sẽ có nhà đầu tư sẵn sàng trả tiền cho thứ mà Gil Luria của D.A. Davidson gọi là phần định giá dành cho “hy vọng và giấc mơ” trong các dự án của Musk. Đợt IPO còn đi kèm chia tách cổ phiếu theo tỷ lệ 5 ăn 1, giúp giá mỗi cổ phiếu dễ tiếp cận hơn với đội ngũ nhà đầu tư cá nhân hâm mộ Musk.
Nhưng đây cũng là một thương vụ đầy rủi ro. Nhiều quỹ đầu tư mạo hiểm đã rót tiền sớm vào SpaceX có thể muốn chốt lời sau IPO, gây áp lực lên giá cổ phiếu. Cấu trúc cổ phiếu hai tầng khiến Musk trên thực tế gần như không thể bị loại bỏ, bất kể các kế hoạch của ông diễn biến thế nào. Một số canh bạc của Musk đã thành công, từ tên lửa tái sử dụng đến xe điện và Starlink. Nhưng những canh bạc khác thì trễ hẹn hoặc chưa thành hiện thực, như robotaxi hay robot hình người của Tesla.
Trong khi đó, xAI vẫn lỗ hàng tỷ USD. Nếu Starship chậm tiến độ, Starlink sẽ khó mở rộng như kỳ vọng, làm giảm lượng tiền mặt dùng để bù đắp các khoản lỗ AI. Vị thế thống trị của SpaceX trong lĩnh vực phóng cũng có thể bị thách thức bởi Blue Origin của Jeff Bezos và các đối thủ khác. Thị trường hiện ở vùng cao và nhạy cảm. Ngay cả khi AI chứng minh được giá trị, không ít người vẫn cho rằng mức đầu tư hiện nay vào hạ tầng AI là khó bền vững.
Tham vọng của Musk dành cho SpaceX có thể kết nối với nhau về mặt logic: Starship giúp giảm chi phí phóng, Starlink tạo dòng tiền, trung tâm dữ liệu quỹ đạo mở ra thị trường AI, còn sao Hỏa là đích đến cuối cùng. Không có phần nào trong đó vi phạm các định luật vật lý. Nhưng từ “không vi phạm vật lý” đến “kiếm được tiền cho cổ đông” là một quãng đường rất dài. Và như chính Musk hiểu rõ hơn ai hết, kỹ thuật là một kỷ luật không khoan nhượng. Tài chính cũng vậy.
Theo: The Economist
.png "45,5 triệu xe điện, 61.000 đơn khiếu nại: Trung Quốc đang đối mặt \"cơn ác mộng\" mới mang tên trạm sạc")
