Những cái tên như VinFast, Novaland, REE Corporation, TTC Group hay T&T Group đang cho thấy làn sóng chuyển giao này diễn ra ngày càng rõ nét. Khi các doanh nhân thế hệ đầu dần lùi về phía sau, lớp lãnh đạo trẻ bắt đầu xuất hiện ở các vị trí chiến lược, mang theo kỳ vọng về một mô hình quản trị hiện đại hơn, toàn cầu hơn nhưng cũng đối mặt áp lực lớn hơn bao giờ hết.
Thế hệ sáng lập bắt đầu rời “ghế nóng”
Trong suốt hơn 30 năm phát triển của kinh tế tư nhân Việt Nam, thế hệ doanh nhân đầu tiên được xem là những người đặt nền móng cho các tập đoàn lớn hiện nay. Họ trưởng thành trong bối cảnh nền kinh tế vừa mở cửa, thị trường còn sơ khai, nguồn lực hạn chế và cơ chế quản trị chưa hoàn thiện.
Nhiều doanh nghiệp gia đình lớn tại Việt Nam gắn gần như tuyệt đối với dấu ấn cá nhân của nhà sáng lập. Từ chiến lược kinh doanh, các mối quan hệ đối tác cho đến văn hóa doanh nghiệp đều mang đậm phong cách của người đứng đầu.
Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ phát triển, thế hệ sáng lập hiện đã bước sang giai đoạn chuyển giao tự nhiên về tuổi tác, đồng thời doanh nghiệp cũng bước vào quy mô quá lớn để có thể tiếp tục vận hành theo kiểu quản trị tập trung như trước.
Việc ông Phạm Nhật Quân Anh được bổ nhiệm giữ chức Chủ tịch HĐQT VinFast Auto hay ông Bùi Cao Nhật Quân tiếp quản vị trí điều hành tại NovaGroup và Novaland cho thấy quá trình chuyển giao đã không còn là câu chuyện tương lai mà đang diễn ra trực tiếp tại những tập đoàn tư nhân lớn nhất Việt Nam.
Ở REE Corporation, bà Nguyễn Thị Mai Thanh - một trong những nữ doanh nhân tiêu biểu của thời kỳ đổi mới - cũng đã rời vị trí Chủ tịch sau hơn ba thập kỷ gắn bó. Đây được xem là dấu mốc mang tính biểu tượng cho quá trình chuyển giao thế hệ trong khu vực doanh nghiệp tư nhân Việt Nam.
Thế hệ F2 bước lên với tư duy hoàn toàn khác
Khác với thế hệ sáng lập trưởng thành từ môi trường kinh doanh sơ khai, lớp doanh nhân F2 hiện nay phần lớn được đào tạo ở nước ngoài, tiếp xúc sớm với môi trường quản trị quốc tế và tham gia doanh nghiệp từ khá sớm.
Nhiều người trong số họ có nền tảng về tài chính, quản trị, công nghệ, ESG hoặc từng làm việc tại các tập đoàn nước ngoài trước khi trở về tiếp quản doanh nghiệp gia đình.
Điều này tạo ra sự khác biệt lớn trong tư duy điều hành.
Nếu thế hệ sáng lập thường nổi bật với khả năng “đánh thị trường”, linh hoạt và chấp nhận rủi ro cao, thì lớp F2 lại thiên về quản trị hệ thống, chuẩn hóa vận hành, minh bạch tài chính và mở rộng theo mô hình quốc tế.
Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp bắt đầu tái cấu trúc hội đồng quản trị, xây dựng mô hình phân quyền rõ ràng và giảm sự phụ thuộc vào cá nhân chủ doanh nghiệp.
Trong bối cảnh doanh nghiệp Việt ngày càng tiếp cận thị trường vốn quốc tế, phát hành trái phiếu quốc tế hoặc niêm yết ở nước ngoài, yêu cầu về minh bạch quản trị, ESG và chuẩn vận hành toàn cầu ngày càng trở nên bắt buộc. Thế hệ F2 được kỳ vọng là lực lượng phù hợp để đáp ứng những tiêu chuẩn mới này.
Nhưng thế hệ kế cận đang tiếp quản trong giai đoạn khó khăn nhất
Điểm đáng chú ý là thế hệ doanh nhân F2 không tiếp quản doanh nghiệp ở giai đoạn thuận lợi như thời kỳ đầu tăng trưởng.
Ngược lại, họ bước vào vị trí điều hành trong bối cảnh nhiều tập đoàn tư nhân đang đối mặt hàng loạt áp lực lớn: tái cấu trúc tài chính, xử lý nợ vay, phục hồi dòng tiền, cạnh tranh toàn cầu và biến động kinh tế kéo dài.
Novaland là ví dụ điển hình. Thế hệ kế nhiệm phải tham gia điều hành đúng lúc doanh nghiệp đối mặt áp lực thanh khoản, tái cơ cấu trái phiếu và phục hồi niềm tin thị trường sau giai đoạn bất động sản khó khăn.
Trong khi đó, VinFast lại bước vào cuộc cạnh tranh toàn cầu cực kỳ khốc liệt ở ngành xe điện – lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ, công nghệ cao và tốc độ mở rộng nhanh.
Điều này khiến lớp doanh nhân F2 tại Việt Nam không đơn thuần là “người thừa kế tài sản”, mà đang phải gánh trách nhiệm duy trì sự sống còn của các đế chế kinh doanh đã đạt quy mô hàng tỷ USD.
Áp lực dành cho họ cũng lớn hơn nhiều so với thế hệ sáng lập bởi thị trường hiện nay minh bạch hơn, cạnh tranh hơn và kỳ vọng từ cổ đông cao hơn rất nhiều.
Từ “cha truyền con nối” sang mô hình quản trị chuyên nghiệp
Một trong những thay đổi lớn nhất của làn sóng chuyển giao hiện nay nằm ở việc doanh nghiệp gia đình Việt Nam đang dần chuyển từ mô hình “quản trị theo gia đình” sang “quản trị doanh nghiệp hiện đại”.
Trước đây, không ít tập đoàn vận hành theo kiểu quyền lực tập trung gần như tuyệt đối vào người sáng lập. Quyết định đầu tư, tài chính hay chiến lược đều phụ thuộc vào một cá nhân.
Tuy nhiên, khi doanh nghiệp phát triển đến quy mô lớn, mô hình này bắt đầu bộc lộ hạn chế về tính kế thừa và khả năng kiểm soát rủi ro.
Thế hệ F2 hiện nay được kỳ vọng sẽ đóng vai trò “thể chế hóa” doanh nghiệp: xây dựng hệ thống vận hành bền vững, tăng vai trò của đội ngũ quản trị chuyên nghiệp, áp dụng công nghệ dữ liệu và giảm phụ thuộc vào cá nhân lãnh đạo.
Nói cách khác, quá trình chuyển giao quyền lực hiện nay không chỉ là việc đổi người đứng đầu, mà còn là quá trình tái định hình toàn bộ mô hình quản trị của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam.
Liệu F2 có vượt được cái bóng của thế hệ sáng lập?
Dù được đào tạo bài bản và sở hữu lợi thế quốc tế hóa, thế hệ F2 vẫn phải đối mặt bài toán lớn nhất: vượt qua cái bóng quá lớn của những nhà sáng lập.
Nhiều doanh nhân thế hệ đầu không chỉ là người điều hành mà còn là biểu tượng của doanh nghiệp. Uy tín cá nhân, mạng lưới quan hệ và khả năng ra quyết định của họ đôi khi trở thành yếu tố then chốt tạo nên thành công cho cả tập đoàn.
Vì vậy, thách thức với lớp kế nhiệm không chỉ là duy trì tăng trưởng mà còn phải chứng minh năng lực thực sự thay vì chỉ được nhìn nhận dưới góc độ “người thừa kế”.
Thực tế tại nhiều doanh nghiệp gia đình châu Á cho thấy quá trình chuyển giao thế hệ luôn tiềm ẩn rủi ro nếu không có chiến lược kế nhiệm rõ ràng. Không ít tập đoàn từng suy yếu hoặc xảy ra mâu thuẫn nội bộ sau khi thế hệ sáng lập rút lui.
Do đó, giai đoạn hiện nay được xem là phép thử quan trọng với doanh nghiệp tư nhân Việt Nam: liệu các “đế chế” được xây dựng bởi thế hệ khởi nghiệp đầu tiên có thể bước sang giai đoạn phát triển bền vững hơn hay không.
Một bước trưởng thành của kinh tế tư nhân Việt Nam
Ở góc độ rộng hơn, làn sóng chuyển giao quyền lực hiện nay phản ánh sự trưởng thành của khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam sau hơn 30 năm phát triển.
Nếu giai đoạn đầu là thời kỳ hình thành doanh nghiệp bằng tinh thần khởi nghiệp và khả năng chấp nhận rủi ro cao, thì giai đoạn hiện nay là thời kỳ doanh nghiệp phải xây dựng năng lực quản trị dài hạn, minh bạch và bền vững hơn.
Sự xuất hiện của lớp doanh nhân F2 vì thế không đơn thuần là câu chuyện kế thừa gia đình, mà còn là dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đang bước sang một chu kỳ phát triển mới , khi khả năng quản trị, chuẩn quốc tế và tư duy dài hạn sẽ quyết định vị thế của các tập đoàn trong tương lai.
.jpg "Bộ Chính trị yêu cầu TP.HCM tăng tốc, đưa 200 km metro vào vận hành trước năm 2030")
.png "Việt Nam sở hữu một đại lộ đô thị rộng tới 10 làn xe: Nơi hội tụ hàng loạt bất động sản đình đám, có dự án chung cư giá nơi lên tới hơn 500 triệu đồng/m2")
