Trước đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho biết nhiều vấn đề trong bản ghi nhớ gồm 14 điểm tiềm năng đã đạt được kết luận, nhưng điều đó không đồng nghĩa một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh sẽ sớm được ký kết.
Bất chấp lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ đầu tháng Tư, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ hôm thứ Hai tuyên bố đã tiến hành các cuộc tấn công mới nhằm "bảo vệ quân đội khỏi các mối đe dọa từ lực lượng Iran".
Iran cho biết hôm thứ Hai rằng nước này đã bắn hạ một máy bay không người lái tàng hình “thù địch” bằng một hệ thống phòng không mới, theo các hãng thông tấn Iran, nhưng không nêu rõ chiếc UAV đó xuất phát từ đâu.
Các cuộc tấn công của Mỹ diễn ra trong bối cảnh trưởng đoàn đàm phán hàng đầu của Iran và ngoại trưởng nước này đang ở Doha để hội đàm với Thủ tướng Qatar về một thỏa thuận tiềm năng với Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến đã kéo dài 3 tháng.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio trước đó phát biểu với các phóng viên tại New Delhi rằng Mỹ sẽ dành mọi cơ hội cho ngoại giao trước khi cân nhắc xử lý Iran theo “một cách khác”.
Ông cho biết hiện có “một đề xuất khá vững chắc trên bàn đàm phán”, đề cập đến các cuộc thảo luận về việc mở lại eo biển Hormuz và một “cuộc đàm phán rất thực chất, quan trọng và có thời hạn về vấn đề hạt nhân”.
Trong một bài đăng dài trên mạng xã hội Truth Social hôm thứ Hai, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các cuộc đàm phán với Iran đang diễn ra “tốt đẹp”, nhưng cảnh báo sẽ có thêm các cuộc tấn công nếu đàm phán thất bại. Ông viết: “Hoặc đó sẽ là một thỏa thuận tuyệt vời cho tất cả, hoặc sẽ không có thỏa thuận nào cả.”
Trong một dấu hiệu khác cho thấy căng thẳng trong khu vực vẫn gia tăng, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hôm thứ Hai tuyên bố Israel sẽ tăng cường các cuộc không kích nhằm vào lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn tại Lebanon.
Ngay sau đó, quân đội Israel cho biết họ đang tấn công các cơ sở hạ tầng của Hezbollah tại thung lũng Bekaa phía đông Lebanon cùng nhiều khu vực khác.
Israel và Lebanon đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn vào giữa tháng 4, tuy nhiên Israel vẫn tiếp tục các cuộc không kích mà họ cho là hành động tự vệ nhằm vào Hezbollah - lực lượng không tham gia thỏa thuận đình chiến.
Các cuộc đàm phán tại Doha
Quan chức nắm thông tin về chuyến thăm Doha của phái đoàn Iran nói với Reuters rằng các cuộc thảo luận tập trung vào eo biển Hormuz và kho uranium được làm giàu ở mức cao của Iran, trong khi Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran tham dự để bàn về khả năng giải phóng các khoản tiền Iran bị phong tỏa như một phần của thỏa thuận cuối cùng.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei trước đó cho biết các vấn đề hạt nhân chỉ được đàm phán sau khi đạt được thỏa thuận khung.
Tổng thống Donald Trump từng nói mục tiêu chính của ông trong cuộc chiến là ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân bằng lượng uranium được làm giàu ở mức cao. Tehran liên tục phủ nhận việc có kế hoạch đó.
Ông Baghaei cho biết thỏa thuận tiềm năng với Iran chưa bao gồm chi tiết cụ thể về việc quản lý eo biển Hormuz - tuyến hàng hải mà khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới thường đi qua.
Iran sẽ không thu phí tàu thuyền đi qua eo biển, nhưng sẽ có các khoản phí cho những dịch vụ như dẫn đường hàng hải và các biện pháp bảo vệ môi trường, theo một nghị định thư sẽ được thống nhất với Oman - quốc gia nằm ở bờ đối diện của tuyến đường thủy này.
Dẫn nguồn tin ngoại giao Trung Đông, báo Nikkei của Nhật Bản cho biết Mỹ và Iran đang thảo luận kế hoạch mở lại eo biển khoảng 30 ngày sau khi đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột.
Kể từ khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công nhằm vào Iran hôm 28/2, chỉ còn vài chục tàu đi qua eo biển Hormuz, so với mức 125-140 tàu mỗi ngày trước đây.
Các cuộc thảo luận hiện đang ở giai đoạn nào?
Sau lệnh ngừng bắn hồi đầu tháng 4, hai bên vẫn bất đồng về nhiều vấn đề khó khăn, bao gồm tham vọng hạt nhân của Iran, cuộc chiến của Israel tại Lebanon với lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn, cũng như yêu cầu của Tehran về việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và giải phóng tài sản bị phong tỏa.
Sau nhiều tuần đàm phán chủ yếu gián tiếp, cả hai phía đều cho biết đã đạt tiến triển trong một bản ghi nhớ nhằm chấm dứt chiến tranh và cho các nhà đàm phán 60 ngày để đạt được thỏa thuận cuối cùng.
Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Esmaeil Baghaei, khuôn khổ thỏa thuận này tập trung vào việc chấm dứt chiến tranh và dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ, đổi lại Tehran sẽ thực hiện các bước bảo đảm an toàn hàng hải tại eo biển Hormuz.
Nhà ngoại giao cấp cao Iran Hossein Nooshabadi nói với hãng tin ISNA rằng khuôn khổ thỏa thuận có thể bao gồm việc chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận, kể cả tại Lebanon; giải phóng tài sản Iran bị phong tỏa; chấm dứt phong tỏa hải quân của Mỹ; mở lại eo biển Hormuz; rút lực lượng Mỹ khỏi khu vực lân cận Iran; và cho phép Iran tự do bán dầu.
Ông Nooshabadi cho biết dự thảo ban đầu của Iran không bao gồm bất kỳ cam kết nào liên quan đến chương trình hạt nhân của nước này.
Một quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump, giấu tên, cho biết Iran đã “đồng ý về nguyên tắc” mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân, đồng thời xử lý lượng uranium được làm giàu ở mức cao của Tehran.
Các nguồn tin Iran cho biết thỏa thuận khung hiện chỉ xoay quanh việc chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận, thiết lập khuôn khổ 30 ngày cho hoạt động đi lại và vận chuyển qua Hormuz, đồng thời có thể mang lại một số hỗ trợ tài chính.
Sau đó, hai bên sẽ tiếp tục đàm phán các vấn đề khó hơn như tình trạng lượng uranium làm giàu ở mức cao của Iran, chi tiết liên quan đến eo biển Hormuz, cũng như trình tự thực hiện các điều khoản sơ bộ như giảm trừng phạt và các biện pháp an ninh.
Thỏa thuận có thể được thúc đẩy như thế nào?
Nếu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran phê chuẩn bản ghi nhớ, văn bản này sẽ được gửi tới lãnh tụ tối cao của nước này để thông qua cuối cùng.
Quan chức Mỹ cho biết Washington hiểu rằng Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Mojtaba Khamenei đã chấp thuận về mặt nguyên tắc khuôn khổ rộng của thỏa thuận.
Theo ông Baghaei và ông Nooshabadi, nếu giai đoạn đầu của thỏa thuận tiến triển thuận lợi, vấn đề hạt nhân có thể được xem xét và đàm phán trong khoảng thời gian 60 ngày.
Thỏa thuận hạt nhân gần đây nhất - được ký năm 2015 và bị Tổng thống Donald Trump rút khỏi năm 2018 - đã mất nhiều năm đàm phán với sự tham gia của các nhóm chuyên gia kỹ thuật lớn.
Những vấn đề chính là gì?
Hormuz và phong tỏa vùng Vịnh: Tehran xem quyền kiểm soát eo biển Hormuz là đòn bẩy quan trọng, trong khi Washington coi việc phong tỏa các cảng của Iran là công cụ gây sức ép chủ chốt.
Hạt nhân: Mỹ tin rằng Iran muốn phát triển bom hạt nhân. Iran luôn phủ nhận điều này và khẳng định chương trình hạt nhân của họ chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Trọng tâm hiện nay là hoạt động làm giàu uranium của Iran - quy trình có thể tạo nhiên liệu cho điện hạt nhân nhưng cũng có thể sản xuất vật liệu chế tạo đầu đạn. Một thỏa thuận trong tương lai có thể bao gồm lệnh tạm dừng làm giàu uranium trong thời gian dài cùng việc xuất khẩu hoặc pha loãng lượng uranium dự trữ.
Vấn đề hạt nhân được đánh giá là cực kỳ phức tạp. Các nguồn tin Iran cho biết Tehran có thể đồng ý pha loãng một phần uranium làm giàu ở mức cao tại một quốc gia thân thiện xuống mức tinh khiết 5%, sau đó nhận lại.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết như thời gian đình chỉ chương trình hạt nhân, việc có tháo dỡ các cơ sở hạt nhân trong giai đoạn đó hay không, xử lý các kho uranium làm giàu ở mức 20% và 5%, cũng như tương lai của các máy ly tâm tiên tiến và các chương trình nghiên cứu – phát triển của Iran.
Tên lửa đạn đạo: Một trong những yêu cầu chính của Mỹ trước chiến tranh là Iran phải hạn chế tầm bắn tên lửa đạn đạo để chúng không thể vươn tới Israel.
Iran luôn từ chối thảo luận về chương trình tên lửa đạn đạo, cho rằng quyền sở hữu vũ khí thông thường của nước này không thể bị đem ra thương lượng, đồng thời khẳng định họ vẫn sở hữu kho tên lửa lớn.
Trừng phạt và tài sản bị phong tỏa: Nền kinh tế Iran đã chịu tác động nặng nề từ các lệnh trừng phạt suốt nhiều năm, góp phần gây ra làn sóng bất ổn trên toàn quốc hồi tháng 1.
Tehran rất cần các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, đồng thời muốn hàng chục tỷ USD doanh thu dầu mỏ bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài được giải phóng. Iran cũng yêu cầu được bồi thường thiệt hại chiến tranh.
