Theo giới phân tích quốc tế, câu trả lời không nằm ở một sự kiện đơn lẻ mà phản ánh những mâu thuẫn vốn chưa bao giờ được giải quyết giữa hai đối thủ. Trên thực tế, Biên bản ghi nhớ chỉ đóng vai trò "đình chiến tạm thời", còn những bất đồng cốt lõi về hạt nhân, an ninh khu vực và quyền kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược vẫn tiếp tục âm ỉ.
Một thỏa thuận chưa đủ để tạo hòa bình
Theo Reuters, Biên bản ghi nhớ được ký sau chiến dịch quân sự hồi cuối tháng 6 không phải là một hiệp định hòa bình toàn diện mà chỉ là văn kiện nhằm chấm dứt các hoạt động quân sự trước mắt và tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán tiếp theo.
Trong bản ghi nhớ, hai bên đạt được đồng thuận về việc giảm leo thang quân sự và khôi phục hoạt động hàng hải, song hầu hết các vấn đề quan trọng đều được để lại cho các vòng thương lượng sau. Những nội dung nhạy cảm như chương trình hạt nhân của Iran, tên lửa đạn đạo, hoạt động của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), mạng lưới các lực lượng đồng minh trong khu vực và cơ chế giám sát thực thi gần như chưa có giải pháp cụ thể.
Chính vì vậy, nhiều chuyên gia nhận định đây là một "lệnh ngừng bắn có điều kiện" hơn là một thỏa thuận mang tính bền vững.
Hormuz mới là điểm bùng phát thực sự
Trong khi dư luận thường tập trung vào chương trình hạt nhân, nhiều hãng truyền thông quốc tế cho rằng nguyên nhân trực tiếp khiến thỏa thuận đổ vỡ lại nằm ở eo biển Hormuz.
Theo Reuters, một trong những điều khoản gây tranh cãi nhất của Biên bản ghi nhớ liên quan đến việc bảo đảm tự do hàng hải qua Hormuz. Tehran cho rằng văn bản không phủ nhận vai trò của Iran đối với khu vực này, trong khi Washington khẳng định Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế và không quốc gia nào có quyền đơn phương kiểm soát hay áp đặt các điều kiện đối với tàu thuyền qua lại.
Sau khi Iran tiếp tục gia tăng sức ép đối với hoạt động hàng hải tại Hormuz, Mỹ coi đây là dấu hiệu cho thấy Tehran đã vi phạm tinh thần của thỏa thuận.
Từ góc nhìn của Washington, nếu không phản ứng cứng rắn, uy tín của Mỹ với tư cách là quốc gia bảo đảm an ninh hàng hải tại Trung Đông sẽ bị suy giảm đáng kể.
Mỹ cho rằng Iran đã lợi dụng thời gian đình chiến để phục hồi sức mạnh
Một trong những lý do quan trọng khiến Nhà Trắng quyết định nối lại chiến dịch quân sự là đánh giá rằng Tehran đã tận dụng khoảng thời gian ngừng bắn để tái tổ chức lực lượng.
Nhiều chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định Iran đã phân tán khí tài, khôi phục một số cơ sở bị hư hại, tái cơ cấu IRGC và nối lại hoạt động của các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Washington lo ngại nếu tiếp tục kéo dài đình chiến, Iran sẽ bước vào vòng đối đầu tiếp theo với vị thế thuận lợi hơn nhiều so với trước khi ký Biên bản ghi nhớ.
Chính vì vậy, Mỹ lựa chọn nối lại các cuộc tấn công trước khi Tehran hoàn tất quá trình phục hồi.
Chương trình hạt nhân vẫn chưa được giải quyết
Một yếu tố khác khiến Biên bản ghi nhớ nhanh chóng mất hiệu lực là sự khác biệt trong đánh giá về chương trình hạt nhân Iran.
Ngay sau chiến dịch quân sự đầu tiên, Nhà Trắng từng tuyên bố các mục tiêu hạt nhân chủ chốt của Iran đã bị phá hủy. Tuy nhiên, phát biểu mới đây của Tổng thống Donald Trump về việc quân đội Mỹ sẽ "phá hủy núi Pickaxe" cho thấy Washington hiện không còn tin rằng mục tiêu này đã hoàn thành.
Theo Reuters, khu vực Pickaxe Mountain gần Natanz được cho là nơi Iran xây dựng các hệ thống đường hầm rất sâu để bảo vệ cơ sở hạt nhân khỏi các loại bom xuyên phá thông thường. Giới chuyên gia cho rằng năng lực làm giàu uranium của Iran có thể đã bị ảnh hưởng, nhưng cơ sở hạ tầng kỹ thuật và đội ngũ chuyên gia vẫn còn đủ khả năng khôi phục chương trình trong tương lai.
Điều đó đồng nghĩa với việc Mỹ coi chiến dịch trước chỉ mới làm chậm tiến trình hạt nhân của Iran chứ chưa thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Hai bên đều cho rằng đối phương vi phạm trước
Một điểm đáng chú ý là cả Washington và Tehran đều khẳng định mình là bên phản ứng trước hành động của đối phương.
Theo AP, chính quyền Mỹ lập luận rằng việc nối lại chiến dịch quân sự là phản ứng trước hàng loạt hành động của Iran như tiếp tục gây sức ép đối với tàu thương mại, mở rộng các hoạt động quân sự của IRGC và gia tăng các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái cũng như tên lửa thông qua các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Trong khi đó, phía Iran cáo buộc Mỹ không thực hiện đầy đủ các cam kết trong Biên bản ghi nhớ và tiếp tục duy trì áp lực quân sự cũng như kinh tế đối với Tehran.
Khi cả hai bên đều tin rằng đối phương là bên phá vỡ cam kết trước, nền tảng vốn đã mong manh của thỏa thuận gần như không còn cơ hội được duy trì.
Đằng sau cuộc đối đầu là bài toán chiến lược lớn hơn
Nhiều chuyên gia của Hội đồng Đại Tây Dương, Chatham House và Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) cho rằng việc Mỹ nối lại các cuộc không kích không chỉ nhằm vào Iran.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược với Nga và Trung Quốc ngày càng gay gắt, Washington cũng muốn khẳng định rằng họ vẫn sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự để bảo vệ hệ thống đồng minh, bảo đảm an ninh hàng hải và duy trì vai trò dẫn dắt tại Trung Đông.
Ở chiều ngược lại, Iran cũng không muốn để việc chấp nhận đình chiến bị xem là dấu hiệu của sự nhượng bộ, bởi điều đó có thể làm suy giảm vị thế của Tehran trước các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Triển vọng hòa bình vẫn rất mong manh
Sự sụp đổ nhanh chóng của Biên bản ghi nhớ cho thấy vấn đề không nằm ở bản thân văn kiện mà ở chỗ những bất đồng cốt lõi giữa Mỹ và Iran chưa từng được giải quyết. Từ chương trình hạt nhân, ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông đến quyền kiểm soát eo biển Hormuz và cấu trúc an ninh khu vực, tất cả vẫn là những điểm đối đầu khó dung hòa.
Việc Biên bản ghi nhớ chỉ tồn tại chưa đầy một tháng vì thế không phải là một diễn biến bất ngờ, mà phản ánh thực tế rằng đây chỉ là một khoảng lặng ngắn giữa hai giai đoạn đối đầu. Khi các lợi ích chiến lược của cả Washington và Tehran vẫn còn xung đột sâu sắc, bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào nếu không đi kèm cơ chế giải quyết các vấn đề cốt lõi đều có nguy cơ nhanh chóng tan vỡ, kéo khu vực Trung Đông trở lại vòng xoáy căng thẳng mới.
.png "Quỹ từ thiện của Bill Gates không nhận được một xu nào từ Warren Buffett: Tình bạn thập kỷ đã tan vỡ?")
