Bí mật sau đợt IPO 50 tỷ USD của Elon Musk: Thiên hạ đã "chia phần" xong từ lâu?

Hãng SpaceX, công ty hàng không vũ trụ và vệ tinh của Elon Musk, đang đứng trước ngưỡng cửa của một trong những đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) lớn nhất lịch sử. Sau 24 năm tồn tại dưới danh nghĩa một doanh nghiệp tư nhân, việc SpaceX mở cửa cho công chúng sở hữu cổ phần là sự kiện được cả giới tài chính nín thở chờ đợi.

Thế nhưng, có một nghịch lý đang diễn ra: Dù chưa niêm yết, danh sách cổ đông của công ty này đã dài dằng dặc với những cái tên không ai ngờ tới.

Câu trả lời nằm ở một thị trường thứ cấp đầy mờ ảo, nơi các cổ phiếu của doanh nghiệp chưa niêm yết được giao dịch thông qua các thực thể pháp lý có tên gọi: Special Purpose Vehicles (SPV), hay còn gọi là “Thực thể có mục đích đặc biệt”.

"Cơn khát" không đáy mang tên SpaceX

Theo thống kê từ New York Times (NYT) dựa trên hồ sơ của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), có hơn 170 thực thể đầu tư mang tên “SpaceX” hoặc “Space Exploration” đã được thành lập, chủ yếu trong vòng 6 năm qua. Điều đáng nói là con số thực tế còn lớn hơn rất nhiều, bởi không phải thực thể nào nắm giữ cổ phần SpaceX cũng để tên công ty này trong danh xưng pháp lý.

Khi SpaceX đặt mục tiêu huy động hơn 50 tỷ USD trong đợt IPO có thể diễn ra sớm nhất vào tháng 6 tới, thị trường tư nhân cho cổ phiếu này đã bị đẩy vào trạng thái "tăng tốc cực hạn". Ông Sim Desai, CEO của Hiive, nền tảng chuyên môi giới bán cổ phần tư nhân, nhận định rằng nhu cầu đối với cổ phiếu SpaceX hiện nay là "không thể thỏa mãn hết nhu cầu".

Sự bùng nổ của các SPV liên quan đến SpaceX không chỉ cho thấy sức hút mãnh liệt của Elon Musk mà còn là một "bản xem trước" cho những gì sắp xảy ra với các "kỳ lân" AI như OpenAI hay Anthropic.

Ông Shriram Bhashyam, Giám đốc vận hành tại Sydecar, nhận xét rằng câu chuyện tăng trưởng của chứng khoán Mỹ đang dần chuyển dịch từ thị trường công khai sang các thị trường tư nhân đầy kín kẽ.

Trong thập kỷ qua, các nhà đầu tư nhỏ lẻ đã tìm cách tiếp cận các "gã khổng lồ" như Twitter hay Uber thông qua SPV trước khi chúng lên sàn. Bản chất của SPV là cho phép một nhóm nhà đầu tư góp vốn vào một thực thể duy nhất để thực hiện một khoản đầu tư chung.

Đối với nhiều người, việc sở hữu cổ phần SpaceX trước khi IPO không chỉ là đầu tư, mà còn là một "chứng chỉ đẳng cấp" để khoe khoang. Thông thường, các quy định pháp lý hạn chế đối tượng được đầu tư vào công ty tư nhân vì mức độ rủi ro cao. Các công ty cũng có quyền phê duyệt ai được phép đứng tên trên bảng cổ đông. SPV chính là "cửa sau" giúp những người không có mối quan hệ trực tiếp với giới tinh hoa Thung lũng Silicon vẫn có thể chen chân vào.

Danh sách những người "đã kịp sở hữu" SpaceX rất đa dạng. Rapper 2 Chainz chia sẻ trong một podcast rằng anh đã mua cổ phần từ rất sớm thông qua các kết nối đầu tư tư nhân. Anthony Scaramucci, cựu cố vấn của Tổng thống Donald Trump, cũng xác nhận sở hữu cổ phiếu qua một vòng gọi vốn tư nhân.

Thậm chí, hơn 150 người theo dõi podcast “Rich Habits” cũng đã góp vốn để gián tiếp trở thành cổ đông của hãng tên lửa này.

Rủi ro

Tuy nhiên, sự dân chủ hóa trong đầu tư này lại đi kèm với những rủi ro không hề nhỏ. Thị trường này thiếu minh bạch về số liệu tài chính và nguồn gốc thực sự của số cổ phiếu được rao bán.

Các SPV có thể được thiết lập theo kiểu rất phức tạp: SPV này đầu tư vào một SPV khác, và cứ thế tiếp diễn qua nhiều tầng lớp. Mỗi tầng lớp như vậy lại "bào" thêm phí quản lý và phí hoa hồng, khiến lợi nhuận thực tế của nhà đầu tư nhỏ lẻ bị sụt giảm nghiêm trọng.

Sự chồng chéo này còn làm dấy lên những lo ngại về an ninh quốc gia. Các Nghị sĩ Mỹ như Elizabeth Warren và Andy Kim đã gửi thư cảnh báo Bộ Quốc phòng về việc các nhà đầu tư nước ngoài có thể thông qua các SPV và tài khoản hải ngoại để mua cổ phần SpaceX.

Điều này tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ các thông tin nhạy cảm của một doanh nghiệp đang nắm giữ nhiều hợp đồng quân sự quan trọng của Mỹ.

Thực tế, vào năm 2021, SpaceX từng rơi vào tình huống khó xử khi Leo Group (một công ty Trung Quốc) tuyên bố đầu tư 50 triệu USD vào hãng thông qua các SPV của nhà đầu tư Iqbaljit Kahlon. Ngay lập tức, ban lãnh đạo SpaceX đã phải hành động để loại bỏ khoản đầu tư này nhằm bảo vệ vị thế nhà thầu chính phủ Mỹ.

Bên cạnh đó, sự hưng phấn quá đà thường kéo theo những kẻ lừa đảo. Khi tin tức về đợt IPO nổ ra vào tháng 12 năm ngoái, các lời chào mời mua cổ phần SpaceX xuất hiện dồn dập với những mức định giá không tưởng, có khi lên tới 800 tỷ USD.

Các cơ quan chức năng Mỹ đã từng triệt phá nhiều đường dây lừa đảo liên quan đến cổ phiếu "ngầm". Năm 2023, người sáng lập Vika Ventures đã bị kết án 8 năm tù sau khi lừa đảo hơn 6 triệu USD từ các nhà đầu tư với lời hứa giúp họ mua cổ phần SpaceX, nhưng thực chất lại dùng tiền đó để mua xe Corvette và đồng hồ Patek Philippe.

Matt Grimm, người đồng sáng lập công ty quốc phòng tư nhân Anduril, đã bày tỏ sự hoài nghi về làn sóng này: "Có bao nhiêu nhà đầu tư tại Mỹ đang lầm tưởng rằng họ sở hữu một phần của SpaceX, trong khi thực tế họ chỉ đang tài trợ cho những thói quen xa xỉ của một gã môi giới nào đó ở Miami?".

Sức hút của SpaceX là có thật, nhưng giữa ánh hào quang từ những vụ phóng tên lửa của Elon Musk và thực tế khắc nghiệt của thị trường thứ cấp là một khoảng cách rất lớn. Với những nhà đầu tư cá nhân, lời khuyên luôn là sự cẩn trọng tối đa trước những lời mời chào về một "suất đầu tư đặc biệt" vốn dĩ chỉ dành cho giới siêu giàu.

*Nguồn: NYT, Fortune