Trong khi giới công nghệ tại Silicon Valley mải mê chạy đua với AI và những thuật toán thao túng hành vi, thì cách đó không xa, tại một thị trấn yên bình gần Seattle, những người trẻ đang phải vật lộn để học lại cách hòa nhập cuộc sống.
Tại reSTART, nơi công nghệ được xếp ngang hàng với chất gây nghiện loại nặng, những "con nghiện" kỹ thuật số phải trải qua liệu trình detox kéo dài tới 16 tuần để thoát khỏi sự kìm kẹp của thế giới ảo.
Khi thực tế ảo trở thành “chất gây nghiện” của thế kỷ 21
Câu chuyện của Sarah Hill, một cô gái trẻ đến từ Alabama, là một minh chứng đau xót cho sự tàn phá của việc lạm dụng công nghệ từ sớm.
Được tiếp xúc với iPad từ năm 6 tuổi qua những trò chơi vô hại như Angry Birds, đến năm 21 tuổi, Sarah đã hoàn toàn mất đi quyền kiểm soát cuộc sống. Cô chìm đắm trong thế giới thực tế ảo (VR) đến mức quên cả vệ sinh cá nhân và xa lánh bạn bè.
Sarah Hill đã có một so sánh gây rúng động: "Nếu bạn coi nghiện game và công nghệ giống như ma túy, thì VR chính là Meth (ma túy đá) của các loại thuốc đó".
Đỉnh điểm của bi kịch là khi cô thất bại toàn bộ các lớp học ở đại học vì dành quá nhiều thời gian cho chatbot Character AI. Hình ảnh người mẹ gục đầu trên bàn bếp khóc nức nở khi biết con mình nói dối về mọi thứ chính là động lực duy nhất đẩy Sarah đến reSTART, một trong số ít cơ sở điều trị nội trú tại Mỹ coi nghiện công nghệ là một mối nguy hiểm cấp độ tương đương rượu và ma túy.
Nằm cách Seattle khoảng 25 dặm về phía Đông Bắc, phòng khám reSTART trông giống như một ngôi nhà bình yên giữa rừng cây lá kim, nhưng bên trong là một chế độ kỷ luật nghiêm ngặt.
Tại đây, tối đa 16 khách hàng cùng chung sống, tự làm việc nhà và tham gia từ 24 đến 30 giờ trị liệu mỗi tuần. Quy tắc vàng là: Tuyệt đối không Internet, không smartphone, không gaming.
Theo bà Cosette Rae, người đồng sáng lập reSTART, việc cai nghiện công nghệ thực chất còn khó khăn hơn cai nghiện chất kích thích. Lý do rất đơn giản: ma túy hay heroin không xuất hiện ở mọi ngóc ngách của đời sống xã hội, nhưng công nghệ thì hiện diện ở khắp nơi.
Bà ví von tình trạng này tương tự như rối loạn ăn uống, nơi bệnh nhân không thể bỏ ăn hoàn toàn mà phải học cách xây dựng một mối quan hệ lành mạnh mới với thực phẩm.
Chi phí cho sự tự do này không hề rẻ. Mức giá trung bình tại reSTART rơi vào khoảng 1.000 USD mỗi ngày và một liệu trình thường kéo dài từ 12 đến 16 tuần. Đây là một con số khổng lồ, phản ánh cái giá phải trả để giành lại sự kiểm soát não bộ từ tay các thuật toán.
Vấn đề tại reSTART không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà là trung tâm của một cuộc chiến pháp lý đang leo thang mạnh mẽ. Meta, YouTube, TikTok và Snap đang phải đối mặt với hàng nghìn đơn kiện cáo buộc rằng các tính năng như "cuộn vô hạn" (infinite scroll), tự động phát (autoplay) và các bộ lọc được thiết kế để gây nghiện một cách có chủ đích.
Nhiều chuyên gia so sánh đây là "khoảnh khắc Big Tobacco" của ngành công nghệ, gợi nhắc lại các vụ kiện lịch sử chống lại ngành thuốc lá vào thập niên 1990. Các nguyên đơn lập luận rằng Big Tech biết rõ sản phẩm của họ gây hại nhưng vẫn ưu tiên lợi nhuận.
Giáo sư Scott Galloway từ Đại học New York nhận định rằng các thuật toán không cố ý làm trầm cảm giới trẻ toàn cầu, nhưng chúng đã "phát hiện" ra rằng sự phẫn nộ, lòng tự trọng thấp và các video hài hước là cách tốt nhất để giữ chân người dùng trực tuyến.
Ngược lại, các công ty công nghệ phủ nhận mọi cáo buộc. Adam Mosseri, người đứng đầu Instagram, từng tuyên bố trước tòa rằng mạng xã hội không "gây nghiện về mặt lâm sàng". Google cũng khẳng định các chính sách của họ luôn hướng tới việc bảo vệ giới trẻ và cung cấp các công cụ kiểm soát cho phụ huynh.
Cơn sóng thần AI và tương lai của nhân tính
Trong khi giới khoa học vẫn đang tranh cãi liệu nghiện công nghệ có nên được đưa vào Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM) hay không, thì sự bùng nổ của AI đang tạo ra những nỗi lo mới. Bà Rae lo ngại rằng AI có thể trở thành một "vật gắn kết thay thế" cho các mối quan hệ thực, làm xói mòn tính nhân văn của con người.
"Tôi đang đứng đây và nhìn thấy một trận sóng thần đang ập đến với những người thậm chí còn không biết con cái họ sẽ phải đối mặt với điều gì", bà Rae cảnh báo về sức mạnh thao túng của AI.
Để giải quyết vấn đề, các chuyên gia như Nir Eyal, tác giả cuốn "Hooked", đề xuất rằng thay vì yêu cầu các công ty làm cho sản phẩm bớt hấp dẫn đi, chúng ta nên buộc họ thực hiện các chính sách "sử dụng và lạm dụng". Khi một người dùng vượt quá số giờ nhất định, hệ thống phải tự động liên lạc và cung cấp các nguồn lực hỗ trợ cai nghiện.
Hành trình của Sarah Hill vẫn đang tiếp tục với một chiếc điện thoại "ngu" không ứng dụng, không trò chơi. Dù đôi khi vẫn cảm thấy sợ hãi khi thấy mình vô thức cuộn xem các hình nền điện thoại, Sarah đang dần học cách kiểm soát cuộc đời mình.
Câu chuyện của cô và trung tâm reSTART là một lời cảnh tỉnh đắt giá: Khi công nghệ không còn là công cụ phục vụ cuộc sống mà trở thành chính cuộc sống của chúng ta, đó là lúc chúng ta đã đánh mất tự do.
6 câu hỏi tự kiểm tra mức độ "nghiện" công nghệ (Theo reSTART):
- Bạn có thường xuyên nghĩ về các hoạt động trực tuyến trước đây hoặc sắp tới không?
- Bạn có cảm thấy bồn chồn, cáu kỉnh hoặc lo lắng khi không thể truy cập Internet?
- Bạn đã bao giờ cố gắng cắt giảm thời gian online nhưng thất bại?
- Bạn có mất hứng thú với các hoạt động ngoại đời thực như thể thao, sở thích cá nhân hoặc gia đình?
- Bạn có nói dối người thân, đồng nghiệp về thời gian thực tế bạn dành cho việc online?
- Bạn có từng gây nguy hiểm hoặc làm mất đi một mối quan hệ, cơ hội học tập hay việc làm quan trọng vì công nghệ?
*Nguồn: Fortune, BI
