Làm chậm quá trình lão hóa từ lâu đã là mục tiêu của y học hiện đại. Tuy nhiên, trong vài năm trở lại đây, cuộc đua này không còn chỉ diễn ra trong các phòng thí nghiệm mà còn được thúc đẩy mạnh mẽ bởi những doanh nhân công nghệ giàu có. Họ sẵn sàng chi hàng triệu USD mỗi năm để thử nghiệm các loại thuốc, thực phẩm bổ sung và liệu pháp mới với kỳ vọng kéo dài tuổi thọ, đồng thời công khai chia sẻ toàn bộ quá trình trên mạng xã hội.
Xu hướng này góp phần đưa biohacking, khái niệm tối ưu cơ thể bằng các biện pháp sinh học và công nghệ, trở thành một trong những trào lưu sức khỏe được quan tâm nhất hiện nay. Tuy nhiên, khi các trải nghiệm cá nhân nhanh chóng được lan truyền như những "công thức sống lâu", giới nghiên cứu cũng ngày càng bày tỏ sự thận trọng về khoảng cách giữa tiềm năng khoa học và bằng chứng lâm sàng.
Những "phòng thí nghiệm sống" của giới tỷ phú công nghệ
Một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào biohacking là Bryan Johnson, doanh nhân từng bán công ty thanh toán Braintree cho PayPal với giá 800 triệu USD vào năm 2013. Ở tuổi 48, Johnson nổi tiếng với dự án Blueprint, chương trình chăm sóc sức khỏe kết hợp chế độ ăn uống, luyện tập, xét nghiệm và nhiều can thiệp y học nhằm tối ưu tuổi sinh học. Trong hành trình đó, Johnson không ngần ngại thử nghiệm nhiều loại thuốc vốn không được phát triển cho mục đích chống lão hóa.
Năm 2019, ông bắt đầu sử dụng rapamycin, thuốc ức chế miễn dịch thường được dùng để ngăn ngừa hiện tượng thải ghép sau cấy ghép nội tạng, với kỳ vọng kéo dài tuổi thọ. Trong nhiều năm, doanh nhân này liên tục thay đổi phác đồ điều trị. Ông thử các mức liều 5 mg, 6 mg và 10 mg cùng nhiều lịch sử dụng khác nhau, từ hằng tuần đến hai tuần một lần.
Tuy nhiên, đến tháng 9/2024, Johnson quyết định dừng hoàn toàn việc sử dụng rapamycin sau khi xuất hiện nhiều dấu hiệu bất lợi như nhiễm trùng da tái phát, tăng đường huyết, rối loạn lipid máu và nhịp tim lúc nghỉ ngơi tăng cao. Trường hợp của Johnson phản ánh thực tế rằng ngay cả những người tiên phong trong phong trào chống lão hóa cũng liên tục thay đổi hoặc từ bỏ các phương pháp từng được họ đánh giá rất cao.
Blueprint vì thế cũng được điều chỉnh theo thời gian. Theo chia sẻ với tạp chí Nature, trọng tâm mới của chương trình không chỉ hướng đến kéo dài tuổi thọ mà còn tập trung giải quyết các bệnh mạn tính thông qua công nghệ chẩn đoán tiên tiến và các liệu pháp cá thể hóa thế hệ mới.
Rapamycin không phải là ví dụ duy nhất. Trong nhiều năm, ketone ngoại sinh từng được cộng đồng công nghệ Thung lũng Silicon xem là "nhiên liệu" giúp tăng khả năng nhận thức. Các chất bổ sung này được quảng bá có khả năng làm tăng nồng độ ketone trong máu, giảm đường huyết và cải thiện hiệu suất não bộ, trở thành sản phẩm được nhiều doanh nhân và giám đốc điều hành sử dụng.
Thế nhưng đến tháng 3 vừa qua, doanh nhân Tim Ferriss và nhà đầu tư Kevin Rose đã công khai cảnh báo người nghe podcast của mình về các thực phẩm bổ sung chứa hợp chất 1,3-butanediol. Theo Ferriss, các nghiên cứu mới trên động vật cho thấy hợp chất này có thể gây ra những thay đổi tương tự bệnh gan nhiễm mỡ ở chuột. Ông khuyến nghị nên xem chất này giống như ethanol và không nên sử dụng hằng ngày. Dù vậy, các kết quả này hiện vẫn chưa được xác nhận trên người và một số nhà sản xuất vẫn phản đối cách diễn giải này.
Danh sách các liệu pháp chống lão hóa mà giới công nghệ theo đuổi còn kéo dài với truyền huyết tương từ người trẻ tuổi, hormone tăng trưởng, methylene blue hay túi nicotine nhằm cải thiện khả năng tập trung và năng lượng. Trong số đó, truyền huyết tương trẻ từng gây tranh cãi đến mức Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phải hai lần phát đi cảnh báo vào các năm 2019 và 2024.
Phương pháp này được quảng bá như liệu pháp chống lão hóa nhưng chưa có bằng chứng khoa học đủ mạnh chứng minh hiệu quả và độ an toàn. Bryan Johnson cũng từng áp dụng hình thức truyền huyết tương trẻ trong chương trình chăm sóc sức khỏe của mình với sự hỗ trợ từ chính con trai.
Bên cạnh đó, methylene blue, hợp chất từng được biết đến chủ yếu như thuốc nhuộm dệt may và hiện chỉ được phê duyệt trong điều trị một số rối loạn máu hiếm gặp, cũng được một số doanh nhân công nghệ quảng bá như chất tăng cường nhận thức. Trong khi đó, túi nicotine lại được giới biohacking sử dụng để cải thiện sự tỉnh táo dù nguy cơ gây nghiện đã được ghi nhận.
Giữa kỳ vọng khoa học và bằng chứng lâm sàng vẫn còn một khoảng cách lớn
Theo nhiều nhà khoa học, điều đáng lo ngại nhất hiện nay không phải là việc các tỷ phú công nghệ tự thử nghiệm trên chính cơ thể mình. Mà là tốc độ những trải nghiệm cá nhân này được lan truyền và trở thành "công thức sống lâu" cho hàng triệu người trước khi được kiểm chứng bằng các nghiên cứu nghiêm ngặt.
Margje Camps, nhà nghiên cứu tại Đại học Utrecht (Hà Lan), cho rằng những người có tầm ảnh hưởng trong lĩnh vực sức khỏe đang vô tình đóng vai trò như cầu nối đưa các kết quả nghiên cứu giai đoạn đầu đến công chúng. Theo bà, các phát hiện sơ bộ hoặc những câu chuyện mang tính cá nhân rất nhanh được biến thành các "bộ sản phẩm" gồm thuốc, thực phẩm bổ sung và nhiều liệu pháp kết hợp, dù chưa được FDA phê duyệt.
Andrew Steele, nhà nghiên cứu độc lập về tuổi thọ tại Berlin và là tác giả cuốn sách Ageless (2022), nhấn mạnh rằng hiện chưa có bất kỳ biện pháp y học nào được chứng minh có thể kéo dài tuổi thọ con người bằng cách tác động trực tiếp vào quá trình lão hóa. Theo ông, nhiều hướng nghiên cứu hiện nay thực sự rất hứa hẹn, nhưng tất cả vẫn cần trải qua các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trước khi có thể kết luận về hiệu quả. "Có thể có những phương pháp sẽ phát huy tác dụng trong tương lai, nhưng cho đến nay chưa có biện pháp nào được chứng minh trên người", Steele nhận định.
Matt Kaeberlein, nhà sinh học lão hóa và người sáng lập Viện Nghiên cứu Lão hóa Khỏe mạnh và Tuổi thọ thuộc Đại học Washington ở Seattle, mô tả thực trạng hiện nay là "vấn đề tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu". Theo ông, các dữ liệu hiện có về nhiều biện pháp chống lão hóa đều cho thấy những "tín hiệu" tích cực nhất định, nhưng đồng thời cũng tồn tại quá nhiều "nhiễu". Điều này khiến giới chuyên môn và công chúng rất khó phân biệt đâu là kết quả thực sự có ý nghĩa, đâu chỉ là những phát hiện ban đầu chưa được xác nhận.
Sự bùng nổ của mạng xã hội càng làm khoảng cách này trở nên rõ nét hơn khi các phác đồ cá nhân nhanh chóng được xem như những giải pháp có thể áp dụng rộng rãi. Faye Mythen, nhà sáng lập Reborne Longevity, phòng khám chuyên về y học dự phòng và kéo dài tuổi thọ tại London, gọi đây là hiện tượng "thử nghiệm giai đoạn hai ngầm". Theo bà, nhiều doanh nhân công nghệ và người nổi tiếng với nguồn lực tài chính lớn đang tiến hành các thử nghiệm trên chính bản thân mình, sau đó kết quả nhanh chóng lan truyền đến hàng triệu người thông qua mạng xã hội.
"Những phác đồ đó dần trở thành một điểm tham chiếu được xã hội chấp nhận, trong khi thực tế không phải vậy. Để đánh giá một phương pháp điều trị cần có các thử nghiệm lâm sàng trên hàng nghìn người với nhóm đối chứng được kiểm soát rất chặt chẽ mới tạo ra dữ liệu đủ tin cậy", Mythen cho biết.
Phòng khám của bà hiện phân tích dấu ấn sinh học, sinh học tế bào và dữ liệu di truyền nhằm dự báo nguy cơ bệnh tật, từ đó xây dựng các liệu pháp cá thể hóa cho từng khách hàng. Tuy nhiên, Mythen cho biết ngày càng nhiều người tìm đến phòng khám với mong muốn sao chép nguyên mẫu Blueprint của Bryan Johnson. "Nhiều khách hàng yêu cầu áp dụng 'Blueprint', hoặc đề nghị sử dụng một phân tử cụ thể trước cả khi họ thực hiện bất kỳ xét nghiệm dấu ấn sinh học nào", bà chia sẻ.
Andrew Steele cũng cho biết ông từng chứng kiến hiện tượng tương tự khi vợ mình, một bác sĩ nghiên cứu về tuổi thọ, có bài thuyết trình tại Munich (Đức). Câu hỏi đầu tiên mà khán giả đặt ra không phải về nghiên cứu hay dữ liệu khoa học, mà là về Bryan Johnson. Theo các chuyên gia, điều này phản ánh sức ảnh hưởng ngày càng lớn của các "biểu tượng biohacking", khi trải nghiệm cá nhân đôi khi được công chúng quan tâm hơn cả những công trình nghiên cứu đã trải qua quy trình phản biện khoa học.
Dù vậy, phần lớn các nhà nghiên cứu đều không phủ nhận tiềm năng của lĩnh vực khoa học lão hóa. Cả Andrew Steele và Nir Barzilai đều cho rằng một số phương pháp đang được nghiên cứu hiện nay hoàn toàn có thể tạo ra bước tiến lớn trong việc kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh, khoảng thời gian con người sống mà không bị ảnh hưởng bởi các bệnh mạn tính và suy giảm chức năng do tuổi tác.
Tuy nhiên, cho đến khi những dữ liệu đó được xác nhận bằng các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, các chuyên gia khuyến cáo công chúng cần thận trọng với những lời quảng bá về các liệu pháp chống lão hóa đang lan truyền trên mạng xã hội. Biohacking có thể mở ra nhiều hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu tuổi thọ, nhưng khoa học vẫn cần thời gian để xác định phương pháp nào thực sự hiệu quả, phương pháp nào chỉ dừng lại ở những tín hiệu đầy hứa hẹn nhưng chưa đủ bằng chứng để ứng dụng rộng rãi.
*Nguồn bài viết: Nature
