Mỹ và Iran dự kiến sẽ ký một thỏa thuận ban đầu tại Geneva vào thứ Sáu tuần này nhằm chấm dứt cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran, khởi động tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày và khôi phục hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz.
Pakistan, quốc gia đang đóng vai trò dẫn đầu trong các nỗ lực hòa giải, sẽ tổ chức lễ ký kết tại Thụy Sĩ.
Tuy nhiên, đến nay chưa bên nào công bố chi tiết của thỏa thuận, nên vẫn chưa rõ Iran và Mỹ đã đạt được đồng thuận đến mức nào về các vấn đề lớn - hoặc thậm chí liệu hai bên có đồng ý thảo luận những vấn đề đó trong các cuộc đàm phán sắp tới hay không.
Trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết chương trình hạt nhân của Iran sẽ là một phần trong bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào, ông hoàn toàn không đề cập tới các yêu cầu trước đây khác của Mỹ - chẳng hạn như việc Iran phải dỡ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo hoặc chấm dứt hỗ trợ cho các nhóm vũ trang ủy nhiệm trong khu vực.
“Điều duy nhất thực sự quan trọng với tôi là Iran sẽ không bao giờ có vũ khí hạt nhân, và điều đó được nêu rất rõ ràng,” ông Trump nói với các phóng viên tại hội nghị thượng đỉnh Nhóm Bảy nước công nghiệp phát triển (G7) ở Pháp hôm thứ Ba.
“Nếu Iran có ý định sở hữu vũ khí hạt nhân, địa ngục sẽ trút xuống đầu họ,” ông Trump nói thêm.
Quan hệ giữa Washington và Tehran đã rạn nứt và đầy biến động kể từ nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Donald Trump, khi ông rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 với Iran, có tên Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA).
Khi đưa Mỹ rút khỏi JCPOA, tỷ lệ ủng hộ của ông Trump đạt khoảng 45% vào giữa tháng 6/2018 theo khảo sát của Gallup - ngang bằng hoặc gần mức cao nhất của ông cho đến thời điểm đó. Tuy nhiên, một cuộc khảo sát của Reuters/Ipsos thực hiện vào tháng 6 năm nay cho thấy tỷ lệ ủng hộ của ông chỉ còn 35%, gần mức thấp kỷ lục trong khảo sát này.
Dưới đây là cách quan hệ giữa Iran và Mỹ trở nên xấu đi dưới thời Trump.
Tháng 5/2018: Mỹ rút khỏi JCPOA
Ngày 8/5, ông Trump thực hiện lời hứa trong chiến dịch tranh cử khi tuyên bố Mỹ sẽ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran - JCPOA - vốn được ký năm 2015 với nhiều bên tham gia, bao gồm Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Pháp, Đức, Nga và Anh.
Thỏa thuận do cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama làm trung gian giới hạn mức làm giàu uranium tại cơ sở hạt nhân Fordow của Iran ở mức 3,67% - đủ cho sản xuất năng lượng nhưng còn rất xa ngưỡng được xem là cấp độ chế tạo vũ khí. Iran cũng đồng ý không lưu trữ vật liệu hạt nhân tại đây mà sẽ “chuyển đổi cơ sở Fordow thành một trung tâm nghiên cứu hạt nhân, vật lý và công nghệ”. Đổi lại, Mỹ và các nước phương Tây dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran.
Thỏa thuận này mất nhiều năm đàm phán với sự tham gia của các chuyên gia hạt nhân. Dù các cuộc thanh sát độc lập xác nhận Iran tuân thủ cam kết trong những năm tiếp theo, ông Trump vẫn mô tả đây là một “thỏa thuận tồi tệ”, nhưng không nêu chi tiết cụ thể điều gì khiến ông không hài lòng.
“Tôi đã nói rõ rằng nếu thỏa thuận không thể được sửa đổi, Mỹ sẽ không còn là một bên tham gia,” ông nói.
“Thỏa thuận Iran có những khiếm khuyết ngay từ cốt lõi.”
Sau khi Mỹ rút lui, Iran gọi hành động của ông Trump là “không thể chấp nhận được” và tuyên bố sẽ vượt qua Washington để đàm phán với các bên ký kết còn lại.
Ngày 21/5, Washington đưa ra các yêu cầu mới buộc Iran phải thay đổi toàn diện - từ từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân đến rút khỏi cuộc chiến tại Syria - nếu không sẽ phải đối mặt với các lệnh trừng phạt kinh tế nghiêm khắc.
Tổng cộng, chính quyền ông Trump đưa ra 12 yêu cầu do Ngoại trưởng Mỹ khi đó là Mike Pompeo công bố. Tehran đã bác bỏ toàn bộ.
Tháng 8/2018: Mỹ áp đặt các lệnh trừng phạt mới lên Iran
Ngày 7/8, Mỹ áp đặt vòng trừng phạt mới đầu tiên lên Iran, sau khi các lệnh này từng được dỡ bỏ theo thỏa thuận hạt nhân quốc tế trước đó. Các biện pháp trừng phạt cấm giao thương với hàng loạt lĩnh vực kinh doanh và sản xuất của Iran, từ hàng không, thảm Ba Tư đến hạt hồ trăn và vàng.
Tháng 11/2018: Mỹ tiếp tục siết trừng phạt
Ngày 5/11, Mỹ công bố thêm một vòng trừng phạt mới, lần này nhắm trực tiếp vào các lĩnh vực then chốt là dầu mỏ và ngân hàng của Iran.
Tháng 4/2019: ông Trump liệt IRGC vào danh sách “tổ chức khủng bố nước ngoài”
Ngày 8/4, ông Trump đưa Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) - lực lượng quân sự tinh nhuệ hoạt động song song với quân đội chính quy - vào danh sách “tổ chức khủng bố nước ngoài” (FTO), đánh dấu lần đầu tiên Washington chính thức gắn nhãn quân đội của một quốc gia khác là “khủng bố”.
Quyết định này dẫn đến hàng loạt lệnh trừng phạt kinh tế và hạn chế đi lại áp lên IRGC theo luật Mỹ. Đáp trả, Tehran coi Washington là một “quốc gia bảo trợ khủng bố” và gọi lực lượng Mỹ đồn trú trong khu vực là “các nhóm khủng bố”. Mỹ hiện có 19 cơ sở quân sự ở Trung Đông với khoảng 40.000-50.000 binh sĩ đồn trú.
Tháng 5/2019: Iran rút khỏi JCPOA
Ngày 5/5, cố vấn an ninh quốc gia khi đó là John Bolton thông báo Mỹ triển khai một nhóm tác chiến tàu sân bay cùng máy bay ném bom của Không quân Mỹ tới Trung Đông “để đáp trả một loạt dấu hiệu và cảnh báo đáng lo ngại về nguy cơ leo thang”.
Ba ngày sau, Iran tuyên bố họ cũng sẽ rút khỏi JCPOA. Tehran cho biết đang chuẩn bị tăng sản lượng uranium làm giàu và nước nặng vượt mức giới hạn được quy định trong thỏa thuận hạt nhân.
Sau đó là hàng loạt vụ tấn công trong khu vực trên bộ và trên biển mà Tehran bị cáo buộc đứng sau.
Tháng 12/2019, một vụ tấn công bằng rocket vào căn cứ quân sự Iraq khiến một nhà thầu Mỹ thiệt mạng và nhiều binh sĩ Mỹ cùng nhân sự Iraq bị thương. Giới chức Mỹ cáo buộc nhóm vũ trang Iraq Kataib Hezbollah do Iran hậu thuẫn đứng sau vụ việc.
Cũng trong tháng đó, quân đội Mỹ đáp trả bằng các cuộc không kích nhằm vào các địa điểm của Kataib Hezbollah tại Iraq và Syria.
Tháng 1/2020: Vụ ám sát Qassem Soleimani
Ngày 3/1/2020, lực lượng Mỹ ám sát Qassem Soleimani - chỉ huy Lực lượng Quds tinh nhuệ thuộc IRGC - trong một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái khi ông đang ở Baghdad. Nhà Trắng cho biết hành động này nhằm ngăn chặn các kế hoạch tấn công trong tương lai của Iran và cáo buộc Soleimani “đang tích cực phát triển các kế hoạch tấn công các nhà ngoại giao và quân nhân Mỹ tại Iraq cũng như trên khắp khu vực”.
Ngày 9/1/2020, ông Trump tuyên bố Soleimani bị tiêu diệt “vì họ đang tìm cách đánh bom đại sứ quán của chúng ta” tại Baghdad.
Mỹ cũng đe dọa sẽ tấn công các địa điểm của Iran nếu Tehran tấn công Mỹ hoặc các tài sản của Washington trong khu vực.
Tháng 3/2020, 3 binh sĩ thuộc liên quân do Mỹ dẫn đầu thiệt mạng trong một vụ tấn công bằng rocket nhằm vào căn cứ quân sự Taji, nơi đóng quân của lực lượng Mỹ và liên quân gần Baghdad. Mỹ áp đặt thêm một loạt biện pháp trừng phạt mới đối với Iran.
Ngày 29/6/2020, Tehran ban hành lệnh bắt giữ ông Trump cùng một số trợ lý của ông liên quan đến vụ sát hại Soleimani.
Để trả đũa vụ ám sát, Iran cũng phóng hàng loạt tên lửa vào các căn cứ quân sự tại Iraq- nơi có hàng nghìn binh sĩ Mỹ và Iraq đồn trú. Theo Lầu Năm Góc, hơn 100 quân nhân Mỹ bị chấn thương sọ não.
IRGC sau đó bắn rơi một máy bay chở khách của Ukraine ngay sau khi cất cánh từ sân bay quốc tế Tehran, do nhầm lẫn đây là một tên lửa hành trình của Mỹ. Toàn bộ 176 người trên máy bay thiệt mạng.
Một người đàn ông cầm ảnh Thiếu tướng Qassem Soleimani - chỉ huy lực lượng Quds tinh nhuệ của Iran trong lễ tang của ông tại Tehran, Iran, ngày 6/1/2020.
Năm 2021: Biden khởi động lại ngoại giao
Năm 2020, ứng viên đảng Dân chủ Joe Biden giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ và đến tháng 4/2021, Iran cùng Mỹ bắt đầu các cuộc đàm phán gián tiếp tại Vienna (Áo) về cách khôi phục thỏa thuận hạt nhân. Tuy nhiên, các cuộc đối thoại này - cũng như những cuộc thương lượng giữa Tehran với các quốc gia châu Âu - không đạt được bước đột phá nào.
Trước đó, vào tháng 7/2020, một vụ nổ bí ẩn đã phá hủy nhà máy sản xuất máy ly tâm tại cơ sở làm giàu uranium Natanz của Iran. Tehran cáo buộc Israel đứng sau vụ tấn công. Tháng 4/2021, Natanz tiếp tục bị tấn công trong một vụ việc được cho là do Israel thực hiện.
Cũng trong tháng đó, Iran bắt đầu làm giàu uranium lên mức 60% - độ tinh khiết cao nhất từ trước tới nay và chỉ còn cách tương đối ngắn về mặt kỹ thuật so với ngưỡng 90% được coi là cấp độ chế tạo vũ khí hạt nhân.
Tháng 2/2025: “khôi phục áp lực tối đa” với Iran
Không lâu sau khi ông Trump tuyên thệ nhậm chức nhiệm kỳ hai, Nhà Trắng thông báo ông đã ký một bản ghi nhớ an ninh quốc gia nhằm khôi phục chính sách “áp lực tối đa” đối với Tehran, với mục tiêu “ngăn Iran tiếp cận mọi con đường sở hữu vũ khí hạt nhân và đối phó với ảnh hưởng gây bất ổn của Iran ở nước ngoài”.
Bản ghi nhớ không nêu rõ chi tiết các biện pháp cụ thể, nhưng ông Trump ám chỉ rằng các động thái có thể sẽ rất cứng rắn.
Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ cũng cho thấy ông không muốn đe dọa sử dụng vũ lực mà thay vào đó thiên về giải pháp ngoại giao thông qua đàm phán.
Tháng 5/2025: ông Trump nói Mỹ và Iran tiến gần thỏa thuận hạt nhân
Trong chuyến công du vùng Vịnh tháng 5/2025, lập trường ngoại giao của Trump dường như vẫn được duy trì. Ông cho biết Mỹ đã tham gia “các cuộc đàm phán rất nghiêm túc với Iran vì hòa bình lâu dài”.
Ông nói thêm Washington và Tehran “ít nhiều” đã thống nhất về các điều khoản của một thỏa thuận hạt nhân.
“Chúng ta đang tiến gần tới khả năng đạt được một thỏa thuận... Có hai cách để làm điều này: một cách rất, rất tốt đẹp, và một cách bạo lực, nhưng tôi không muốn làm theo cách thứ hai,” ông nói.
Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau khi tuyên bố đang tiến gần một thỏa thuận hạt nhân với Iran, ông lại công kích trên mạng xã hội:
“Đừng ai bị đánh lừa! Hàng trăm cuộc tấn công do lực lượng Houthi - những tên côn đồ và tội phạm nham hiểm đóng tại Yemen, bị chính người dân Yemen căm ghét - thực hiện đều bắt nguồn từ và được tạo ra bởi IRAN,” ông Trump viết.
Căng thẳng đã leo thang suốt nhiều tháng khi lực lượng Houthi tại Yemen được Iran hậu thuẫn tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào tàu hàng có liên hệ với Israel ở Biển Đỏ và trực tiếp nhắm vào Israel do cuộc chiến ở Gaza.
Tuy nhiên, đến ngày 28/5, Trump dường như lại đảo ngược lập trường khi cho biết ông đã yêu cầu Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hoãn bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào Iran vì “đây không phải thời điểm phù hợp để làm điều đó, bởi chúng ta đang rất gần một giải pháp [ngoại giao về tình trạng hạt nhân của Iran]”.
Tháng 6/2025: Cuộc chiến 12 ngày
Ngày 13/6, Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran. Trong 12 ngày, nước này tấn công các cơ sở hạt nhân, địa điểm quân sự và nhiều cơ sở chính phủ khác.
Ngày 22/6, Mỹ tham gia cuộc chiến, tấn công ba cơ sở hạt nhân của Iran.
Iran đáp trả cuộc tấn công của Mỹ bằng cách nhắm vào một căn cứ quân sự ở Qatar có binh sĩ Mỹ đồn trú, gây thiệt hại hạn chế. Một ngày sau đó, ông Trump tuyên bố ngừng bắn trong cuộc chiến.
Tháng 12/2025: Biểu tình mới tại Iran
Biểu tình nổ ra tại Iran sau khi đồng rial của nước này lao xuống mức thấp kỷ lục 1,42 triệu rial đổi 1 USD, làm trầm trọng thêm áp lực lạm phát và đẩy giá thực phẩm cùng các mặt hàng thiết yếu tăng cao.
Tháng 1/2026, Trump cho biết ông đã hủy các cuộc gặp với giới chức Iran và hứa với người dân Iran rằng một hình thức “hỗ trợ” không được nêu rõ “đang trên đường tới”.
Tháng 2/2026: Cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran bắt đầu
Ngày 28/2, Israel và Mỹ mở các cuộc không kích vào Tehran, khiến Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng ngay trong những thời khắc đầu tiên của xung đột, từ đó châm ngòi cho chiến tranh.
Sau 3,5 tháng, sau rất nhiều tuyên bố thay đổi xoành xoạch khiến giá dầu, giá vàng và các hàng hóa khác liên tục biến động, ông Trump tuyên bố sẽ ký thỏa thuận chấm dứt chiến tranh với Iran tại Thụy Sĩ vào thứ sáu tới. Hy vọng thỏa thuận sẽ được ký một cách êm thấm.
.jpg "Nhật Bản sắp đưa 30.000 tinh hoa trẻ ra thế giới")
