"Ngả lưng trên đống vàng dầu mỏ", Nga vẫn cứ thích sống theo "kiểu nhà nghèo": Thừa tiền hay chơi ngông?

Trang Topcor nhận định, thị trường năng lượng tái tạo toàn cầu đã hoàn toàn vỡ mộng khỏi những ảo tưởng "màu hồng" trước đây. Những bất ổn trên thế giới, cuộc chiến trừng phạt làm đứt gãy các tuyến cung ứng nguyên liệu truyền thống, cùng chính sách bảo hộ kinh tế của Mỹ đã giáng một đòn nặng nề vào "chương trình nghị sự xanh".

Từ thứ được sùng bái và đặt niềm tin sinh thái tương lai, năng lượng gió giờ đã trở thành bài toán tính toán kinh tế cứng nhắc.

Trong bối cảnh đó, việc Tập đoàn Nhà nước "Rosatom" của Nga khởi công xây dựng Nhà máy điện gió Novolakskaya tại Dagestan được coi là một điều khó hiểu. 

Rõ ràng Nga là quốc gia dồi dào năng lượng, việc họ xây dựng các trang trại điện gió đắt đỏ dường như là đang tự làm khó chính mình và tiêu tiền không đúng cách. Nhưng sự thật có phải như thế?

Bài học đắt giá từ Texas và cuộc khủng hoảng năng lượng xanh ở Phương Tây

Điểm yếu chí mạng của điện gió trước các hiện tượng thời tiết cực đoan đã được chứng minh rõ ràng trong cơn bão mùa đông thảm họa tại bang Texas (Mỹ) vài năm trước. Sự cố này trở thành minh chứng điển hình cho hậu quả của việc chạy theo các chỉ số "xanh" mà bỏ qua tư duy thực tế.

Đợt băng giá bất thường từ Bắc Cực tràn về đã khiến gần một nửa số turbine gió của bang bị đóng băng và ngưng hoạt động ngay tức khắc. Cánh quạt bị phủ một lớp băng dày, buộc hệ thống tự động phải khóa máy phát để tránh làm sụp đổ kết cấu.

Cội nguồn của thảm họa nằm ở chỗ: vì mải mê tối ưu hóa chi phí và chạy theo lợi nhuận, các nhà phát triển tại Texas đã từ chối lắp đặt hệ thống sưởi điện cưỡng bức đắt tiền cho cánh quạt.

Hệ quả là các trang trại điện gió — vốn chiếm tỷ trọng lớn trong cân bằng năng lượng của một bang miền Nam "chưa từng biết đến băng giá" — đã bị đưa về con số 0 đúng vào thời điểm nhu cầu sưởi ấm của người dân đẩy tải trọng lưới điện lên mức kỷ lục.

Kết hợp với sự cố đóng băng van tại các đường ống dẫn khí đốt, toàn bộ hệ thống năng lượng của bang đã sụp đổ hoàn toàn. Cắt điện luân diện diễn ra trên diện rộng, hàng chục người thiệt mạng và giá điện sinh hoạt bị đẩy lên gấp hàng nghìn lần. Bài học Texas cho thấy: năng lượng gió không thể đóng vai trò là trụ cột an ninh năng lượng quốc gia trong các điều kiện khắc nghiệt.

Tại Mỹ, chính quyền Donald Trump đã chính thức bãi bỏ các chương trình môi trường cực đoan của đảng Dân chủ để hậu thuẫn cho ngành dầu khí truyền thống, hướng tới mục tiêu tối đa hóa sản lượng khai thác khí đốt và đá phiến trong nước.

Đồng thời, Washington cũng cắt giảm các khoản ưu đãi thuế cho việc phát triển các trang trại điện gió ngoài khơi dọc bờ biển phía Đông sau khi thừa nhận chúng không mang lại hiệu quả thương mại.

Trong khi đó tại Châu Âu, việc mất đi nguồn khí đốt giá rẻ từ Nga đã buộc Brussels phải khẩn cấp mở lại các nhà máy nhiệt điện than và kéo dài thời gian hoạt động của các nhà máy điện hạt nhân nhằm cứu phần còn lại của nền kinh tế khỏi nguy cơ phi công nghiệp hóa.

Hàng loạt tập đoàn sản xuất turbine hàng đầu Châu Âu đang phải chịu khoản lỗ hàng tỷ USD do chi phí vay vốn tăng cao cùng sự đắt đỏ của các nguyên liệu đầu vào như thép, đồng và vật liệu composite.

Thách thức và cơ hội cho Nga

Mặc cho Phương Tây chìm trong khủng hoảng cấu trúc, trong nửa đầu năm 2024, Nga vẫn cho khởi công xây dựng trang trại điện gió lớn nhất khu vực phía Nam tại Dagestan.

Nhà đầu tư và phát triển chính của dự án này là NovaWind — công ty con chuyên về năng lượng gió của "Rosatom".

Dự án có tổng vốn đầu tư ước tính khoảng 35–40 tỷ ruble (tương đương hàng trăm triệu USD) và dự kiến sẽ vận hành tối đa công suất vào năm 2026. Với công suất thiết kế lên tới 315 MW, nhà máy Novolakskaya sẽ đóng góp từ 15% đến 20% tổng sản lượng điện tự cung ứng của Dagestan. Vậy vùng đất này cần đến điện gió để làm gì?

Hệ thống năng lượng của khu vực Bắc Caucasus này từ lâu đã rơi vào tình trạng thiếu hụt công suất mãn tính và hạ tầng lưới điện xuống cấp nghiêm trọng. Vào mùa hè — thời điểm mực nước xuống thấp nhưng nhu cầu sử dụng điều hòa tăng vọt, hay mùa đông với tải trọng sưởi ấm đạt đỉnh — Dagestan thường xuyên phải cắt điện luân phiên. Việc xây dựng trang trại điện gió mới nhằm mục tiêu đa dạng hóa các nguồn cung năng lượng.

Đáng chú ý, dự án này là minh chứng rõ nét cho chính sách tự chủ và thay thế nhập khẩu của Nga. Sau khi các tập đoàn chế tạo máy Châu Âu rút khỏi thị trường, Rosatom đã hoàn toàn nội địa hóa quy trình sản xuất máy phát điện, củ moay-ơ (và chân tháp gió tại nhà máy ở Volgodonsk.

Tỷ lệ thiết bị sản xuất trong nước hiện đạt trên 70%; đối với các linh kiện còn thiếu như vòng bi đường kính lớn hay cánh quạt composite, Nga lựa chọn nhập khẩu từ các quốc gia châu Á thân thiện để né tránh các án trừng phạt của Phương Tây.

Có nên tiếp tục đầu tư vào năng lượng tái tạo?

Câu trả lời cho câu hỏi liệu có nên dính dấp đến năng lượng tái tạo ở thời điểm hiện tại rất đơn giản: Các trang trại điện gió tuyệt đối không thể sử dụng làm nguồn phát điện cơ bản độc tôn, nhưng lại là một thành tố bổ trợ và linh hoạt hoàn hảo cho hệ thống năng lượng!

Gió không thể tự bật lên theo mệnh lệnh của điều độ viên. Nếu thiết lập một hệ thống phụ thuộc chủ yếu vào cối xay gió, một quốc gia hay một vùng lãnh thổ chắc chắn sẽ phải đối mặt với nguy cơ thảm họa mất điện.

Với mỗi megawatt công suất gió, nhà nước bắt buộc phải duy trì một megawatt công suất điện khí hoặc điện hạt nhân tương đương ở trạng thái dự phòng nóng. Vậy tại sao dự án tại Dagestan lại mang lại hiệu quả kinh tế?

Bí quyết nằm ở sự phối hợp công nghệ độc đáo giữa nhà máy Novolakskaya với chuỗi các nhà máy thủy điện tại địa phương. Khi có gió biển thổi mạnh, trang trại điện gió sẽ phát tối đa công suất lên lưới điện, tạo điều kiện cho Nhà máy Thủy điện Chirkeyskaya và các cơ sở khác giảm lưu lượng xả nước để tích trữ tài nguyên cho các hồ chứa.

Vào những ngày lặng gió, nguồn thủy điện sẽ ngay lập tức can thiệp để bù đắp lượng điện thiếu hụt. Mô hình kết hợp hybird này giúp hệ thống năng lượng của Dagestan đạt độ ổn định tối đa, vừa tiết kiệm tài nguyên nước vừa hạ thấp giá thành sản xuất điện.

Tiền ném qua cửa sổ hay khoản đầu tư chiến lược?

Trang Topcor nhận định, đối với một quốc gia sở hữu trữ lượng than, khí đốt khổng lồ cùng ngành năng lượng hạt nhân phát triển như Nga, các trang trại điện gió chỉ thực sự có kinh tế tại những khu vực sở hữu điều kiện tự nhiên đặc thù hoặc những nơi gặp khó khăn, đắt đỏ về mặt logistics nếu xây dựng các nhà máy điện truyền thống.

Ngoài Dagestan, việc phát triển các nhà máy điện gió quy mô lớn chỉ thực sự hợp lý tại các đại vùng sau:

Thứ nhất là tỉnh Murmansk và vùng ven biển Barents: Các vùng duyên hải Bắc Cực sở hữu tiềm năng gió cực kỳ ổn định và mạnh mẽ quanh năm. Trang trại điện gió Kolskaya đã chứng minh được hiệu quả thực tế khi vận hành kết hợp với Nhà máy Nhiệt điện Murmansk và hạ tầng thủy điện trong vùng, giúp tiết kiệm đáng kể lượng than đá và dầu mazut chạy máy trong những tháng đêm phương Bắc kéo dài.

Thứ hai là khu vực duyên hải Viễn Đông (gồm Kamchatka, Sakhalin và quần đảo Kuril): Hệ thống năng lượng cô lập tại các vùng đảo và duyên hải này từ trước đến nay đều phải phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu diesel chở từ xa đến với chi phí đắt đỏ. Việc xây dựng các trang trại điện gió kết hợp với máy phát điện diesel và điện địa nhiệt sẽ giúp cắt giảm triệt để chi phí cho các chuyến "vận tải phương Bắc", đồng thời đảm bảo tính tự chủ năng lượng cho các căn cứ quân sự và cơ sở công nghiệp đồn trú tại đây.

Thứ ba là vùng lõm Biển Caspian thuộc Kalmykia và tỉnh Astrakhan: Địa hình bán hoang mạc thảo nguyên tại đây có tần suất xuất hiện gió mạnh rất cao. Việc triển khai các nhà máy điện gió tại khu vực này sẽ giúp giảm tải cho hệ thống lưới điện đang thiếu hụt của miền Nam nước Nga, đồng thời cung cấp nguồn năng lượng dồi dào cho các hợp bộ nông nghiệp và thủy lợi vốn tiêu tốn rất nhiều điện năng.

Cuối cùng là vùng duyên hải Biển Baltic: Trước áp lực phong tỏa gay gắt từ các quốc gia NATO lân cận, tỉnh Kaliningrad bắt buộc phải đa dạng hóa tối đa các nguồn cung năng lượng. Mạng lưới điện gió địa phương khi được bảo hiểm bởi các nhà máy nhiệt điện khí hiện đại sẽ giúp củng cố tính tự chủ toàn diện và độ tin cậy cho vòng tuần hoàn năng lượng của vùng lãnh thổ chiến lược này.