Năm 1983, tốt nghiệp loại xuất sắc Đại học Tài chính Kế toán Hà Nội (nay là Học viện Tài chính), cô sinh viên người Hà Nội - Hà Thị Thu Thanh được phân công về làm việc tại Vụ Chế độ Kế toán, Bộ Tài chính (nay là Cục quản lý và giám sát Kế toán & Kiểm toán – Bộ tài chính) – nơi làm việc trong mơ với nhiều người lúc bấy giờ. Cô gái 21 tuổi ấy bước vào ngành với đầy khát vọng và niềm kiêu hãnh của người trẻ tin mình sẽ làm được những điều lớn lao.
Thế nhưng, cuộc sống lại không thuận lợi với cô sinh viên mới ra trường nhiều hoài bão ấy. Vừa ra trường đã lấy chồng, rồi mang thai, cô chuyên viên mới ở Vụ Chế độ kế toán ( Vụ CĐKT) “ngồi chưa nóng ghế”, được điều chuyển sang một vị trí khác “phù hợp hơn với hoàn cảnh thực tế” – văn thư. Khi ấy, tại Bộ Tài chính ở số 8 Phan Huy Chú (Hà Nội), phòng văn thư của Vụ CĐKT nhỏ nhất toàn khu văn phòng, nằm khuất trong góc gần cầu thang.
Xuất phát điểm là một cán bộ trẻ tiềm năng, từng là Lớp phó học tập và Bí thư Đoàn năng nổ trong những năm Đại học, bà Hà Thị Thu Thanh bước vào ngưỡng cửa nghề nghiệp với đầy khát vọng. Thế nhưng, thực tế nghiệt ngã đã dội một gáo nước lạnh.
Vì điều kiện chồng là bộ đội đang công tác tại Quân khu 2 - biên giới phía Bắc và bản thân đang mang thai, bà đã vất vả hơn và phải đối mặt với những định kiến khắt khe. Thời đó, việc một cán bộ trẻ (dù là sinh viên xuất sắc), vừa ra trường đã có bầu bị xem là thiếu chuyên tâm cho công việc. Bà Thanh thường gặp những ánh nhìn dò xét: "Sao vừa ra trường đã vội có bầu, sinh con?".
Kết quả là từ một "hạt giống" chuyên môn, bà được điều sang làm công tác văn thư trong suốt hai năm. "Cú sốc văn thư" này không chỉ là sự thay đổi về tính chất công việc, mà còn là một đòn giáng mạnh vào lòng tự trọng của cô cán bộ trẻ tự tin và có nhiều khát vọng. "Người ta khó chấp nhận việc vừa mới vào làm năm đầu tiên đã có bầu. Việc tốt nhất và phù hợp nhất lúc đó là làm văn thư, và phòng văn thư đó rất nhỏ nằm trong góc gần cầu thang. Mình sốc rất nặng", bà Thanh nhớ lại.
.jpg)
Năm 1985 là thời điểm bản lề của ngành kế toán Việt Nam, với lần đầu tiên tổ chức Đại hội Kế toán trưởng toàn quốc, đồng thời với công cuộc chuyển đổi chế độ kế toán theo mô hình xã hội chủ nghĩa (kế toán theo chế độ của Liên bang Nga-Xô Viết) sang chế độ kế toán mang tinh thần kinh tế thị trường và theo nguyên tắc kế toán quốc tế, chuẩn bị cho công cuộc Đổi Mới nền kinh tế giai đoạn 1987 -1988 xóa bỏ chế độ bao cấp, thay đổi chế độ giá lương tiền. Vụ Chế độ Kế toán — nơi bà Thanh vừa được phân công công tác — là một trong những trung tâm của sự chuyển đổi lịch sử này. Nhưng chính bà Thanh, một sinh viên giỏi với đầy khát vọng làm việc và cống hiến, chỉ có thể đứng nhìn từ phía ngoài.
Bên cạnh cú sốc trong công việc, bà Thanh còn phải nuôi con một mình trong điều kiện thiếu thốn. Khi đó, chồng bà vẫn đang công tác tại Quân khu 2 thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn lúc đó - nơi cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc vẫn âm ỉ kéo dài cho đến năm 1988. Gia đình chồng ở quê (tỉnh Nam Định nay là tỉnh Ninh Bình) và cũng rất khó khăn, nên không thể giúp đỡ gì nhiều cho người mẹ trẻ.
Một mình bà Thanh nuôi con nhỏ với đồng lương ít ỏi (58 – 60 đồng mỗi tháng – đơn vị tiền lương thời đó), trong cảnh sữa phải phân phối theo tem phiếu, không đủ dùng. Sau khi sinh con, bà phải chờ đợi mòn mỏi cả tháng trời chồng mới có dịp về thăm…
Thế nhưng, thay vì rơi vào tình trạng trầm cảm hay oán trách số phận, người phụ nữ này đã quyết định hóa giải “cú sốc” bằng một tư duy tích cực: chấp nhận hoàn cảnh, dành ưu tiên cho gia đình và biến căn phòng nhỏ chật hẹp thành một "trạm trung chuyển tri thức".
Cô văn thư của Bộ Tài chính đã cho thấy sự khác biệt giữa người để cú sốc định nghĩa mình và người dùng cú sốc để thay đổi mình — nằm ở việc người đó làm gì tiếp theo. "Thực ra trong tất cả những cú sốc, nó đều cho con người có một tỉnh thức nhất định nào đấy. Mình rất may mắn là tỉnh đúng lúc và thức đúng kỳ", bà Thanh chia sẻ.
Công việc của một cô văn thư vào những năm đầu thập niên 1980 không phải là ngồi đánh máy hay gõ máy tính như bây giờ mà hoàn toàn phải chép tay. Từng trang văn bản viết chế độ, từng bài giảng hay phát biểu của các lãnh đạo…, tất cả đều phải chép tay, cẩn thận từng chữ một.
Nếu các bản chép tay phải sửa nhiều hoặc vài chỗ ở giữa thì phải chép lại cả trang, cho đến khi đúng ý của lãnh đạo và đủ các ý kiến thì mới được phê duyệt “đủ tiêu chuẩn mang đi đánh máy”. Sau đó, bản chép tay này mới được mang xuống phòng đánh máy của Văn phòng Bộ Tài chính, với chữ ký phê duyệt của Vụ trưởng hoặc Vụ Phó phụ trách, mới được đánh máy.
Trong khi người khác có thể coi việc chép tay hằng ngày của cô văn thư là lao động cơ học, cực nhọc, nhàm chán và không có tương lai, bà Thanh lại có góc nhìn khác. Bà mẹ trẻ phát hiện ra: “Văn thư là trạm trung chuyển của tri thức, tất cả đều đổ vào đấy. Do vậy, nếu chỉ thuần túy sắp xếp giấy tờ và chép tay cơ học thì đúng là văn thư, nhưng nếu nhìn sâu vào tri thức trong các văn bản được tiếp xúc thì bạn có cơ hội trở thành tỷ phú kiến thức”, bà Thanh chia sẻ.
Hằng ngày, khi chép tay các tài liệu, văn bản chế độ của các thủ trưởng, cô văn thư Hà Thị Thu Thanh không chỉ làm việc thủ công mà còn học hỏi từ chính những con chữ đó. “Khi chép và suy nghĩ thì mới hiểu tại sao bác Hà Ngọc Son (Vụ trưởng Vụ Chế độ kế toán) giỏi thế, bài của TS Đặng Văn Thanh hay thế (sau này là Vụ trưởng Vụ Chính sách Tài chính, rồi TGĐ Kho bạc Nhà nước)... Mình học được cách viết chế độ kế toán từ đó”, bà Thanh kể lại.
Ngay cả trong việc chép tay đơn thuần, cô văn thư cũng thu được những bài học và trải nghiệm quý giá. “Đầu tiên, mình luyện được chữ viết rất sạch và đẹp, bởi nếu không sạch, chữ khó đọc thì người khác không thể đánh máy bản chép tay và sẽ trễ hạn, bị thủ trưởng mắng. Thứ hai, trong quá trình luyện ‘vở sạch chữ đẹp’, mình rèn được tính cẩn thận thành một thói quen – điều rất quan trọng cho việc quay lại chuyên môn kế toán, rồi làm kiểm toán sau này”.
Chia sẻ thêm về bối cảnh ngành kế toán chuyển đổi mạnh mẽ nhưng một cán bộ khát vọng lại ngày ngày phải làm công việc văn thư, bà Thanh nói về lựa chọn của mình lúc đó: “Thay vì buồn, chán khi thấy mọi người đi công tác, hội nghị kế toán trưởng rầm rộ, mình nghĩ ngay phải làm việc gì có ích cho chính mình."
Học chuyên ngành Tài chính Nông nghiệp nhưng khi làm hành chính văn thư, bà Thanh được tiếp xúc với nhiều văn bản, chế độ với kiến thức của cả những chuyên ngành kinh tế khác. Thay vì chỉ làm công việc văn thư thuần túy là là ghi chép /chép chữ, cô văn thư này tranh thủ học thêm các chuyên ngành mới: Kế toán Công nghiệp, Kế toán Hành chính sự nghiệp… Sau này, bà Thanh trở thành người duy nhất trong Vụ Chế độ Kế toán có kiến thức chuyên sâu về nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế.
Nhờ không chỉ là một cô văn thư đơn thuần, bà Thanh có kiến thức để chỉnh sửa một số câu, ý của thủ trưởng cho rõ ràng, mạch lạc hơn. Không ít lần đề xuất: “Chú ơi cháu xin phép sửa câu này… ", bà Thanh nhận được phản hồi từ lãnh đạo: “Cô Thanh sửa cái này rất hay!". Sự khích lệ đến từ các lãnh đạo cấp Vụ với những sáng tạo trong công việc, cũng đem đến cho cô văn thư những hy vọng lớn hơn.
Trong thời gian đó, cô văn thư Hà Thị Thu Thanh cũng lóe lên giấc mơ sau này sẽ học thêm luật để “viết chế độ cho thật giỏi”. “Lúc đấy cũng không hiểu tại sao mình lại nghĩ ra được điều đấy, có thể vô thức nó dạy mình”, bà Thanh nói. Nhiều năm sau, người phụ nữ này vào Đại học Luật, và thi đỗ kỳ thi luật sư ngay lần đầu tiên trong khi nhiều người làm việc trong các hãng luật lớn nhiều năm vẫn trượt…
Trong điều kiện chồng bộ đội xa nhà, một mình nuôi con nhỏ mới sinh thường hay bị đau ốm, công việc của cô văn thư vẫn luôn được hoàn thành đúng hạn, chất lượng tốt. Bởi lẽ, ngoài những nỗ lực trong công việc chuyên môn, cô nhân viên có con nhỏ nhận được hỗ trợ không nhỏ từ các đồng nghiệp, bao gồm cả các chị ở phòng đánh máy của Văn phòng Bộ Tài chính.
“Kỹ năng chia sẻ, dân vận của người từng làm Bí thư Đoàn giúp mình rất nhiều khi trình bày công việc với các chị ở đây. Mình có con hay ốm, chồng lại đi công tác xa, phải nuôi con một mình nên các chị cũng rất thương và cảm thông, luôn hỗ trợ đánh máy nhanh khi chuyển văn bản xuống (cười) nên không bao giờ bị chậm”, bà Thanh kể lại.
Bà Thanh gọi những hỗ trợ của đồng nghiệp là “sự thấu cảm giữa những người phụ nữ” và “giống như một ngọn đuốc giúp nhìn thấy nhiều ánh sáng hơn trên con đường mình muốn đi còn đang tranh tối, tranh sáng”. Thực tế, những hỗ trợ, động viên từ đồng nghiệp, lãnh đạo Vụ đã giúp cô văn thư tận dụng được tối đa thời gian ở cơ quan để làm việc, học tập hăng say.
Vào buổi tối, bà Thanh dành toàn bộ thời gian cho con và làm thêm để kiếm tiền. “Nhà mình có nghề rang lạc húng lìu và mình học từ mẹ. Ban ngày mình đi làm, buổi tối về nhà thì vừa trông con vừa rang lạc để mẹ mình đi bỏ mối dọc khu Vĩnh Hồ và Rạp Đống Đa, kiếm thêm thu nhập nuôi con. Mình học được cách rang lạc húng lìu ngon hơn cả mẹ - người dạy mình (cười)” người phụ nữ này tâm sự.
Nếu nhìn vào thời gian biểu hằng ngày là làm việc, học tập (ban ngày), chăm con và rang lạc húng lìu (buổi tối), bà Thanh dường như không có thời gian để buồn. Thế nhưng, khi chia sẻ với chúng tôi, người phụ nữ kiên cường xúc động tiết lộ: “Mỗi lần kiệt sức hay vấp ngã, mình đều chọn cách úp mặt vào tường, khóc một mình, rồi tự đứng dậy”.
Nguyên Chủ tịch HĐTV Deloitte cho biết thêm: “Suốt bao nhiêu năm làm lãnh đạo Deloitte, chưa có ai biết đến thăm Madam Thanh ốm, bởi mỗi lần ốm mình sẽ báo ‘đi công tác’ và người nhà cũng không bao giờ nói”. Nguyên tắc mà nữ lãnh đạo này thực hiện là: "Cái lúc mình yếu nhất, cái lúc mình dở nhất thì cố gắng cất nó đi ra một chỗ để mình tự mạnh mẽ trở lại, chứ không thể trông chờ vào phía bên ngoài. Khi đó, trong đầu mình luôn tự nhủ: Mình mạnh mẽ! Mình mạnh mẽ!".
Năm 1997, khi bà Thanh sinh con thứ hai thì gặp sự cố, bác sĩ phải mổ cấp cứu để cứu mẹ. Trong lúc đau đớn vì mất con, người phụ nữ này vẫn thầm nói câu “thần chú” từng vang lên trong đầu mỗi khi gặp khó khăn lớn hay bị kiệt sức tưởng không thể vượt qua: “Mình mạnh mẽ!!!!”.
Khi con gái tròn một tuổi, bà Thanh làm một việc mà ít người nghĩ tới. Bà viết ba bản báo cáo để tự đánh giá những gì mình đã làm và học được trong hơn hai năm qua, rồi xin gặp Vụ trưởng Hà Ngọc Son để trình bày. Trong báo cáo, cô nhân viên văn thư tự đánh giá hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, và còn học được thêm nhiều kiến thức chuyên ngành mới.
"Để chờ được điều động thì rất lâu nên mình thay cái chữ 'chờ' (ch) thành 'chủ động', và đề nghị Vụ trưởng Hà Ngọc Son cho mình trở về về phòng nghiệp vụ. Mình nói: ‘Cháu không muốn làm văn thư nữa, cháu muốn làm nghiệp vụ. Xin chú cho cháu về lại phòng nghiệp vụ", bà Thanh kể.
Ít ngày sau, Vụ trưởng mang 3 báo cáo đó ra và nói trước toàn Vụ Chế độ Kế toán: "Đây này, báo cáo của cô Thanh viết rất hay và rất tốt. Các anh chị hãy đọc và tham khảo nhé".
Khi yêu cầu được chấp nhận, một số người hỏi vui: “Thanh có họ hàng gì với Vụ trưởng không?” thì nhận được câu trả lời của cô văn thư: “Cùng là họ Hà nhưng lại không họ hàng! (cười)”.
Mừng lớn khi được trở về phòng nghiệp vụ, bà Thanh viết thư tay gửi lên Quân khu 2 biên giới Hoàng Liên Sơn để khoe chồng “Em vừa được khen như thế!”. “Câu trả lời quan trọng mà ông xã mình hỏi lại: Có tiền thưởng không? (cười)”, bà Thanh vui vẻ kể lại. Không có thưởng nhưng có điều quan trọng hơn: bà Thanh đã được nhìn nhận đúng năng lực và chủ động tạo ra điều đó, không chờ đợi.
Trở lại phòng chuyên môn đúng vào thời điểm 1987–1988, khi Việt Nam xóa bỏ chế độ bao cấp, chuyển đổi giá-lương-tiền, tổng kiểm kê tài sản toàn quốc, bà Thanh như con cá được thả ra ao lớn. Những gì học được trong thời gian làm văn thư giờ được thả sức phát triển. Tư duy logic, tính cẩn thận, kết hợp với kiến thức tự học về kế toán nông nghiệp, công nghiệp và hành chính sự nghiệp… đều được phát huy triệt để.
Sau đó, bà Thanh là chuyên viên duy nhất trong Vụ này được giao viết chế độ kế toán cho nhiều ngành kinh tế, chứ không chỉ chuyên từng ngành như những người khác. Tháng 8/1989, khi Thủ tướng Võ Văn Kiệt về thăm, làm việc và chúc mừng ngày thành lập Bộ Tài chính, có đến dự buổi giảng về chế độ kế toán mới trước toàn ngành mà bà Thanh là người đứng lớp. Sau khi nghe, Thủ tướng khen: “"Cô nào giảng mà sang sảng và hay thế!...".
Từ một văn thư, bà Thanh trở thành một chuyên viên chính viết chế độ chính sách giỏi và thăng tiến nhanh, liên tục sau đó. Giai đoạn 1995 - 1996 chính là "cú hích" định mệnh đưa bà Hà Thị Thu Thanh trở thành “bông hồng thép” của ngành kiểm toán Việt Nam.
Giữa bối cảnh ngành kiểm toán độc lập nước nhà vừa phôi thai từ năm 1991, bà Thanh đã ghi dấu ấn lịch sử khi trở thành kiểm toán viên Việt Nam đầu tiên, một CPA Việt Nam đầu tiên được cử sang Mỹ “tầm sư học đạo” và đặt nền móng cho ngành kiểm toán Việt Nam. Sau đó, “bông hồng thép” cũng trở thành người Việt Nam đầu tiên làm Tổng giám đốc, Chủ tịch một công ty kiểm toán Big 4 (Deloitte) ở Việt Nam.
Bài: Huyền Trang - Hoàng Ly
Thiết kế: Hương Xuân