Kỳ 121: Hàng quán cà phê: Không gian thăng hoa tư duy Mỹ học

Mỹ học và hành trình nhận thức cái đẹp của con người

Mỹ học là ngành khoa học nghiên cứu về bản chất của cái đẹp, về khả năng cảm thụ, đánh giá và sáng tạo cái đẹp của con người trong tự nhiên, đời sống xã hội và nghệ thuật. Từ thời cổ đại, các vấn đề về cái đẹp và cảm thụ thẩm mỹ đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà triết học như Plato và Aristotle. Tuy nhiên, khi ấy mỹ học chỉ tồn tại như một bộ phận của triết học.

Thế kỷ 18, trong bối cảnh Khai sáng đề cao lý tính, tự do tư tưởng và khẳng định vai trò trung tâm của con người trong nhận thức, cải biến thế giới, nhu cầu lý giải một cách có hệ thống bản chất của cái đẹp và đời sống thẩm mỹ ngày càng được quan tâm. Năm 1735, nhà triết học người Đức Alexander Gottlieb Baumgarten lần đầu sử dụng thuật ngữ Aesthetics trong công trình Meditationes Philosophicae de Nonnullis ad Poema Pertinentibus để chỉ lĩnh vực nghiên cứu về nhận thức cảm tính và cái đẹp. Sau đó, trong tác phẩm Aesthetica (1750), Baumgarten đã hệ thống hóa những luận điểm về nhận thức cảm tính và cái đẹp, góp phần xác lập mỹ học như một ngành khoa học độc lập.

Từ đó, mỹ học không ngừng phát triển với nhiều trường phái và cách tiếp cận khác nhau. Immanuel Kant đặt nền tảng cho mỹ học cổ điển Đức với những nghiên cứu về phán đoán thẩm mỹ và cái đẹp; Georg Wilhelm Friedrich Hegel phát triển mỹ học duy tâm biện chứng, xem nghệ thuật là một hình thức biểu hiện của tinh thần nhân loại; Karl Marx và Friedrich Engels đặt nền móng cho mỹ học Mác-xít, nhấn mạnh mối quan hệ giữa nghệ thuật, đời sống xã hội và thực tiễn lịch sử. Sự phát triển các trường phái tư tưởng này đã góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận, đưa mỹ học trở thành lĩnh vực quan trọng của triết học và khoa học xã hội hiện đại.

Đặc biệt, mỹ học không tồn tại tách biệt mà liên hệ chặt chẽ với nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Mỹ học giao thoa với triết học trong việc tìm hiểu con người và các giá trị tinh thần; với tâm lý học trong nghiên cứu cảm xúc, cảm thụ và nhu cầu thẩm mỹ; với nghệ thuật trong hoạt động sáng tạo, tiếp nhận và đánh giá cái đẹp. Mỹ học cũng gắn bó mật thiết với văn hóa, giáo dục và xã hội học trong việc hình thành thị hiếu thẩm mỹ, bảo tồn các giá trị văn hóa và nâng cao đời sống tinh thần của con người. Đặc biệt, mỹ học hướng con người từng bước hoàn thiện nhân cách, hướng tới các giá trị Chân – Thiện – Mỹ.

Dấu ấn hàng quán cà phê trong tiến trình kiến tạo các giá trị mỹ học

Trước khi được xác lập như một lĩnh vực độc lập, trong nhiều thế kỷ, các phạm trù về nghệ thuật và cái đẹp chủ yếu được nghiên cứu trong phạm vi giới quý tộc, học viện và các thiết chế văn hóa chuyên biệt. Đến thế kỷ 18, hòa cùng tinh thần Khai sáng, sự bùng nổ của văn hóa hàng quán cà phê châu Âu đầy tự do và cởi mở đã thúc đẩy các tư tưởng, giá trị về thẩm mỹ và cái đẹp từng bước tiếp cận đến đông đảo công chúng, phát triển trở thành một phần của đời sống văn hóa xã hội.

Là không gian công cộng đặc biệt, nơi tự do trao đổi tư tưởng, sáng tạo, hàng quán cà phê châu Âu lúc bấy giờ đã tạo nên những môi trường học thuật sôi nổi. Nổi bật, Café Procope tại Paris trở thành trung tâm trí thức quan trọng, nơi quy tụ nhiều học giả, triết gia và văn nghệ sĩ. Sinh hoạt cộng đồng trí thức gắn liền với Café Procope, Denis Diderot (1713–1784) - nhà văn, triết gia và nhà phê bình nghệ thuật vĩ đại người Pháp đã phát triển những phạm trù cốt lõi của mỹ học về cái đẹp và nghệ thuật qua các tác phẩm như Luận về cái đẹp (1752) và loạt bài phê bình Salon. Thông qua đó, Diderot đã góp phần đưa các vấn đề về cái đẹp và nghệ thuật ra khỏi phạm vi của giới quý tộc và học giả để trở thành chủ đề thảo luận rộng rãi trong đời sống xã hội. Đồng thời hình thành nền tảng cho mỹ học phê bình hiện đại và văn hóa đánh giá nghệ thuật công khai.

Những tư tưởng về mỹ học của Diderot đến nay vẫn còn nguyên giá trị, được GS. Phùng Văn Tửu tổng hợp, biên soạn và giới thiệu trong tuyển tập “Từ mỹ học đến các loại hình nghệ thuật”. Đây là một trong những cuốn sách thuộc Tủ sách Nền tảng Đổi đời do Nhà sáng lập – Chủ tịch Tập đoàn Trung Nguyên Legend Đặng Lê Nguyên Vũ tâm huyết tuyển chọn, nhằm lan tỏa những tri thức nền tảng của mỹ học, nghệ thuật.

Hàng quán cà phê cũng là môi trường thúc đẩy sự đổi mới các quan niệm về cái đẹp và nghệ thuật trong mỹ học hiện đại. Thế kỷ 19 – 20, tại Vienna, các quán cà phê như Café Central, Café Griensteidl và Café Museum trở thành diễn đàn của giới nghệ sĩ, kiến trúc sư và học giả tiên phong như Gustav Klimt, Hermann Bahr, Oskar Kokoschka và Adolf Loos. Từ những cuộc đối thoại về nghệ thuật, kiến trúc và văn hóa, nhiều quan niệm thẩm mỹ mới đã được hình thành và lan tỏa. Kiến trúc sư Adolf Loos đề cao tính chân thực, công năng và sự giản lược trong thiết kế, trong khi danh họa Gustav Klimt và Oskar Kokoschka nhấn mạnh cảm xúc, tính biểu tượng, tự do sáng tạo và đời sống nội tâm. Những tư tưởng này đã góp phần định hình mỹ học hiện đại, mở rộng cách nhìn về cái đẹp từ sự hài hòa hình thức sang trải nghiệm, cảm xúc và mối quan hệ giữa nghệ thuật với đời sống con người.

Đồng thời, hàng quán cà phê cũng chính là không gian trình hiện các giá trị thẩm mỹ trong đời sống thường nhật. Tại Vienna, Café Museum phản ánh tư duy thẩm mỹ đề cao tính chân thực, công năng và sự giản lược. Tại Venice, Caffè Florian lan tỏa các xu hướng nghệ thuật đương đại thông qua những triển lãm gắn với triển lãm văn hóa quốc tế Biennale Venice. Tại Paris, Café Guerbois là nơi nhóm họa sĩ trường phái Ấn tượng sáng tạo và trưng bày tác phẩm, góp phần mở rộng cách tiếp cận mới về cái đẹp trong hội họa, dựa trên trải nghiệm thị giác và cảm nhận chủ quan của con người.

Đặc biệt, thế kỷ 20, trong bối cảnh các cuộc chiến tranh và khủng hoảng làm thay đổi sâu sắc nhận thức xã hội, hàng quán cà phê Paris như Café de Flore và Les Deux Magots trở thành nơi gặp gỡ của nhiều nhà văn, nghệ sĩ và triết gia theo khuynh hướng hiện sinh như Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir và Albert Camus. Những cuộc đối thoại diễn ra tại đây đã góp phần lan tỏa các quan niệm về trách nhiệm cá nhân, khả năng tự kiến tạo giá trị và hoàn thiện bản thân. Các tư tưởng này đã mở rộng cách tiếp cận của mỹ học hiện đại khi đưa đời sống tinh thần, trải nghiệm cá nhân và các giá trị nhân văn trở thành những vấn đề quan trọng của đời sống thẩm mỹ, qua đó góp phần bồi đắp nhân cách và khát vọng hướng tới các giá trị Chân – Thiện – Mỹ.

Tại Việt Nam, từ những nghiên cứu chuyên sâu về cà phê, Tập đoàn Trung Nguyên Legend đã tạo dựng những không gian thưởng lãm cà phê khác biệt – đặc biệt – duy nhất, kết hợp tinh tế giữa cà phê, văn hóa, nghệ thuật và phong cách sống, được đánh giá là không gian văn hóa sáng tạo và là “trung tâm xã hội quan trọng” theo Financial Times, Mỹ. Các không gian như Cà phê Thế giới Trung Nguyên Legend, Trung Nguyên Legend, Cà Phê Thứ Bảy, Không Gian Sáng Tạo, đặc biệt là Bảo tàng Thế giới Cà phê được Trung Nguyên Legend thiết kế với kiến trúc độc đáo…, hội tụ tinh hoa ba nền văn minh cà phê Ottoman – Roman – Thiền, cùng nhiều hoạt động văn hóa, đem đến những trải nghiệm phong phú, nâng cao đời sống thẩm mỹ, và góp phần kiến tạo một cộng đồng cùng chia sẻ những giá trị Chân – Thiện – Mỹ, hướng đến lối sống Tỉnh thức.

Mở ra một không gian gặp gỡ, đối thoại tự do cho giới tri thức, không chỉ góp phần thúc đẩy sự hình thành và lan tỏa những quan niệm mới về cái đẹp, nghệ thuật và đời sống, hàng quán cà phê còn là một thiết chế văn hóa đặc biệt trong tiến trình phát triển văn minh nhân loại, đưa các giá trị mỹ học từ học thuật đến gần hơn với đời sống xã hội, giúp con người nâng cao năng lực cảm thụ cái đẹp và hướng đến những giá trị Chân – Thiện – Mỹ.

Thân mời bạn đọc đón xem loạt video Cà Phê Triết Đạo đã được đăng tải trên kênh https://youtube.com/caphetrietdao

Đón đọc kỳ sau: Mỹ học trong nghệ thuật chế tác dụng cụ pha chế cà phê