Giá vàng lập đỉnh, một quốc gia vẫn giữ khư khư 100.000 thỏi vàng dưới lòng đất: Lý do là gì?

24 mét bên dưới các con phố của Manhattan là một trong những kho báu tài chính lớn nhất thế giới: khoảng 1.236 tấn vàng của Đức, tương đương gần 100.000 thỏi, trị giá khoảng 220 tỷ USD hiện đang được cất giữ an toàn trong hầm của Fed New York. 

Nhưng trong bối cảnh địa chính trị đầy biến động và sự không ổn định từ chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump, một câu hỏi gây tranh cãi đang dần hiện lên ở Berlin: có nên bán một phần số vàng khổng lồ này hay không?

Đức hiện là quốc gia sở hữu lượng vàng lớn thứ 2 thế giới, chỉ sau Mỹ. Tổng giá trị dự trữ vàng quốc gia hiện lên đến khoảng 500 tỷ euro (599 tỷ USD), chiếm tới 80% tổng dự trữ ngoại hối chính thức của Đức và tương đương khoảng 18% nợ công quốc gia.

Kể từ năm 2017, Đức đã kết thúc chiến dịch hồi hương 300 tấn vàng từ New York về Frankfurt sau nhiều năm chịu áp lực trong nước về minh bạch tài chính. Tuy nhiên, phần lớn dự trữ vẫn được chia nhỏ và lưu trữ tại 3 nơi là Frankfurt, London và New York. 

Giới lãnh đạo NHTW Đức, Bundesbank, hiện không có kế hoạch đưa thêm vàng về nước. Chủ tịch Joachim Nagel khẳng định gần đây: “Tôi không hề nghi ngờ gì về việc số vàng của chúng ta ở Fed New York vẫn đang được lưu trữ một cách an toàn.”

Song, quan điểm này có thể ngày càng trở nên khó bảo vệ khi Tổng thống Trump ngày càng thể hiện thái độ không nhân nhượng với các thể chế quốc tế và đồng minh NATO, đồng thời có những hành vi bất thường như đe dọa tấn công quân sự vào Greenland, Mỹ Latinh và Trung Đông. Không ít nhà quan sát đặt câu hỏi: nếu không tin tưởng vào tính ổn định của hệ thống Mỹ, liệu Đức có nên giữ gần 1/4 lượng vàng quốc gia ở đó?

Từ góc độ kinh tế, việc bán một phần vàng ở thời điểm giá đang ở mức kỷ lục là điều có thể hợp lý. Chuyên gia Holger Schmieding của ngân hàng Berenberg nhận định: “Việc bán dần một lượng vàng nhỏ với giá hiện tại để giảm nợ công hoàn toàn có lý về mặt kinh tế. Nhưng xét về chính trị, đây là điều cực kỳ nhạy cảm. Người Đức rất yêu quý Bundesbank và coi dự trữ vàng như một biểu tượng quốc gia.”

Lý do là lịch sử. Ký ức về siêu lạm phát thập niên 1920 vẫn in sâu trong tâm trí người Đức. Vàng không chỉ là tài sản trú ẩn, mà còn là biểu tượng cho sự ổn định và tiết kiệm. Các hiệp ước châu Âu cũng ràng buộc chặt chẽ về quyền độc lập của các ngân hàng trung ương, nên việc sử dụng vàng vào chi tiêu ngân sách gặp rất nhiều trở ngại về pháp lý.

Ngoài ra, nếu Đức bán một lượng lớn vàng cùng lúc, điều này có thể gây sụt giảm giá kim loại quý này, làm xói mòn giá trị của phần còn lại trong kho. Nhà đầu tư cũng có thể hiểu nhầm đây là dấu hiệu suy yếu của kinh tế Đức hay hành vi tài trợ ngân sách bằng chính sách tiền tệ - điều bị cấm theo luật EU.

Mặc dù hiện không tạo ra lợi tức nào, phần lớn chỉ “nằm im”, vàng của Bundesbank lại mang về lợi ích đáng kể trong việc cân đối tài sản của ngân hàng trung ương. Trong 2 năm qua, Bundesbank đã lỗ khoảng 20 tỷ euro mỗi năm do chênh lệch giữa lợi suất trái phiếu họ mua trong chương trình nới lỏng định lượng và lãi phải trả cho các tổ chức tín dụng. Nhưng nhờ vàng tăng giá, vốn chủ sở hữu ròng của ngân hàng vẫn đạt hơn 250 tỷ euro vào đầu năm 2025.

Tuy nhiên, lợi ích này không được chuyển hóa thành nguồn thu ngân sách. Kể từ năm 2020, Bundesbank đã ngừng chia cổ tức cho chính phủ liên bang. Trong bối cảnh Chính phủ Thủ tướng Friedrich Merz đang chi tiêu quy mô lớn để tái thiết hạ tầng và tái vũ trang, nhiều người đặt câu hỏi tại sao không bán một phần nhỏ số vàng để hỗ trợ đầu tư và cải cách?

Ý tưởng này không mới. Năm 2004, Chủ tịch Bundesbank khi đó là Ernst Welteke từng đề xuất bán 600 tấn vàng để đầu tư vào tài sản sinh lời và lập quỹ cho nghiên cứu - giáo dục. Nhưng ông vấp phải phản ứng dữ dội và phải từ chức trước khi thực hiện.

So với quá khứ, bối cảnh hiện nay có nhiều khác biệt. Giá vàng đang ở đỉnh, nhu cầu đầu tư vào các lĩnh vực công đang tăng, trong khi chính phủ gặp khó khăn tài chính. Ngay cả một lượng bán ra nhỏ chỉ vài chục tấn cũng có thể đem về hàng tỷ euro, giúp giảm áp lực ngân sách mà không gây sốc thị trường.

Điều đáng tiếc là cho đến nay, Bundesbank vẫn chưa mở lại cuộc tranh luận. Chủ tịch Nagel từng khẳng định ông “chưa từng nghĩ đến việc bán vàng, dù chỉ trong một phần tỷ giây.” Nhưng trong bối cảnh nhiều nước như Ba Lan đang tích cực mua vàng, có lẽ đã đến lúc Đức cần một cách tiếp cận linh hoạt hơn.