Đường La Mã hơn 2.000 năm vẫn tồn tại, vì sao đường hiện đại lại nhanh xuống cấp?

Đường La Mã tồn tại hơn 2.000 năm

La Mã cổ đại nổi tiếng với những võ sĩ giác đấu, những cuộc khải hoàn lẫy lừng và các hoàng đế hùng mạnh.

Thế nhưng, di sản bền vững bậc nhất mà nền văn minh này để lại cho lịch sử có lẽ là một thứ tưởng như kém nổi bật hơn nhiều: hệ thống đường sá.

Từ khắp đế chế, mọi ngả đường đều dẫn về Rome, tạo thành một mạng lưới giao thông dài hơn 320.000 km vào thời kỳ hưng thịnh nhất.

Không chỉ kết nối các vùng lãnh thổ rộng lớn, hệ thống này còn là nền tảng giúp Đế chế La Mã quản lý, vận hành và mở rộng quyền lực suốt nhiều thế kỷ.

Các tuyến đường chính của La Mã thường rộng khoảng 4,2 m, đủ để hai xe ngựa đi ngược chiều tránh nhau. Người La Mã xây đường theo cấu trúc nhiều lớp.

Trước tiên, họ đào một rãnh rồi đặt lớp nền (rudus) bằng sỏi thô, gạch vụn, đất sét hoặc cọc gỗ ở những vùng đầm lầy. Tiếp đó là lớp sỏi mịn hơn (nucleus), trước khi phủ lên trên bằng những tấm đá hoặc khối đá lớn (summum dorsum).

Tùy từng khu vực, mặt đường có thể được lát bằng đá núi lửa, đá cuội, đá bazan hoặc đá vôi. Trên các tuyến đường miền núi, mặt đường còn được tạo các gờ ngang để tăng độ bám cho người và động vật, đồng thời xẻ các rãnh dẫn hướng bánh xe.

Để chống ngập, mặt đường luôn được thiết kế cao hơn ở giữa và dốc nhẹ về hai bên để nước mưa thoát nhanh xuống rãnh và hệ thống cống thoát nước.

Hai bên đường thường có lối đi dành cho người đi bộ rộng từ 1–3 m, được ngăn với lòng đường bằng các phiến đá dựng đứng.

Cứ khoảng 3–5 m lại có một khối đá cao đặt trên lề nhằm ngăn xe cộ leo lên vỉa hè, đồng thời tạo chỗ cho người đi bộ lên xuống ngựa hoặc dắt gia súc.

Trên những tuyến đường đông đúc còn có các điểm tránh xe, khu dừng chân phục vụ người và vật nuôi, cùng những cột mốc ghi khoảng cách, người chịu trách nhiệm bảo trì và các lần sửa chữa.

Không chỉ xây dựng những tuyến đường bằng phẳng, người La Mã còn vượt qua sông núi bằng những cây cầu, cầu cạn và đường hầm có quy mô đáng kinh ngạc.

Những cây cầu mái vòm vẫn còn tồn tại trên khắp vùng đất từng thuộc Đế chế La Mã là minh chứng cho trình độ kỹ thuật vượt thời đại của họ.

Từ cầu Ponte di Mele gần Velletri chỉ có một nhịp dài 3,6 m, đến cầu cạn dài khoảng 700 m bắc qua sông Carapelle với 10 nhịp vòm, tất cả đều phục vụ mục tiêu tạo nên những tuyến đường thẳng và thông suốt nhất.

Người La Mã xây dựng các cây cầu với mục tiêu sử dụng lâu dài. Trụ cầu thường được thiết kế đầu nhọn để giảm lực cản của dòng nước và ghép từ những khối đá lớn có độ bền cao.

Phần mặt cầu phía trên có thể được xây bằng các khối đá liên kết bằng kẹp sắt, bằng bê tông và gạch hoặc, trong một số trường hợp, bằng kết cấu gỗ.

Một trong những công trình ấn tượng nhất là cầu Narni, dài 180 m, rộng 8 m, cao 33 m với bốn mái vòm bán nguyệt khổng lồ. Riêng một nhịp vòm dài 32,1 m được xem là một trong những nhịp cầu đá lớn nhất của thế giới cổ đại.

Đến nay, cầu Milvian ở Rome (109 TCN) và cầu Alcántara bắc qua sông Tagus (106 TCN) vẫn là hai công trình La Mã được bảo tồn gần như nguyên vẹn sau hơn hai thiên niên kỷ.

Bên cạnh cầu, các đường hầm cũng là một phần không thể thiếu của mạng lưới giao thông La Mã, giúp tránh những quãng đường vòng qua núi.

Ba đường hầm nổi tiếng nhất được xây dựng vào thế kỷ I trước Công nguyên gồm Cumaea dài 1.000 m, Cripta Neapolitana dài 705 m và Grotta di Seiano dài 780 m.

Người La Mã thường đào hầm từ cả hai đầu cùng lúc, một kỹ thuật đòi hỏi tính toán hình học cực kỳ chính xác để hai mũi đào gặp nhau ở giữa.

Họ còn khoan các giếng thẳng đứng từ mặt đất xuống nhằm kiểm tra hướng đào, đồng thời tạo thêm điểm thi công để đẩy nhanh tiến độ.

Tuy nhiên, khi phải xuyên qua đá cứng, tốc độ đào chỉ khoảng 30 cm mỗi ngày, khiến nhiều công trình phải mất nhiều năm mới hoàn thành.

Chính vì vậy, việc nhiều tuyến đường La Mã vẫn tồn tại sau hơn 2.000 năm đã làm dấy lên một cuộc tranh luận kéo dài: Liệu người La Mã có xây đường giỏi hơn chúng ta? Và nếu không, vì sao nhiều con đường hiện đại lại dường như xuống cấp chỉ sau một thời gian ngắn sử dụng?

Đường La Mã có thực sự tốt hơn đường hiện đại?

Theo Tiến sĩ Hameed J., chuyên gia tư vấn kỹ thuật đường cao tốc tại Anh, các kỹ sư đường bộ là những người thiết kế hệ thống hạ tầng giao thông mặt đất, từ đường bộ, vỉa hè đến làn đường dành cho xe đạp.

Đây là những công trình mà người dân sử dụng mỗi ngày, vì vậy chỉ cần xuất hiện dấu hiệu xuống cấp cũng dễ trở thành tâm điểm chỉ trích.

Ổ gà là ví dụ điển hình. Chúng thường bị xem là biểu tượng của sự thiếu đầu tư vào hạ tầng và những bất cập trong chính sách công, đồng thời là chủ đề gây tranh cãi trong chính trị địa phương lẫn quốc gia.

Trớ trêu ở chỗ, việc sửa chữa các ổ gà lại kéo theo hàng loạt bất tiện như đóng đường, thu hẹp làn xe hay phân luồng giao thông, khiến người dân tiếp tục chịu ảnh hưởng.

Chính vì vậy, khi nhìn những con đường La Mã đã tồn tại hơn 2.000 năm, nhiều người đặt câu hỏi: Phải chăng người La Mã xây đường tốt hơn kỹ sư hiện đại?

Theo Tiến sĩ Hameed J., để trả lời câu hỏi này cần xem xét nhiều yếu tố thay vì chỉ nhìn vào tuổi thọ của một số công trình còn tồn tại.

Thứ nhất, bằng chứng còn lại chưa phản ánh toàn bộ thực tế

Các kỹ sư hiện đại không thể phủ nhận bằng chứng khảo cổ cho thấy một số tuyến đường La Mã đã tồn tại suốt hàng nghìn năm. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa tất cả đường La Mã đều bền vững như vậy.

Trên thực tế, rất nhiều tuyến đường cổ đã bị thiên nhiên xóa sổ và không còn dấu tích.

Vì thế, những gì còn tồn tại đến ngày nay rất có thể chỉ là những công trình được xây dựng tốt nhất, chứ không đại diện cho toàn bộ hệ thống đường sá của Đế chế La Mã.

Thứ hai, tải trọng giao thông ngày nay hoàn toàn khác thời La Mã

Đường La Mã chủ yếu phục vụ xe ngựa kéo và các phương tiện bằng gỗ có tải trọng nhỏ. Trong khi đó, đường hiện đại mỗi ngày phải chịu hàng nghìn lượt xe tải hạng nặng, xe container và nhiều phương tiện cơ giới khác.

Mức độ hao mòn mà những phương tiện này gây ra lớn hơn rất nhiều so với những gì đường La Mã từng phải gánh chịu. Vì vậy, việc so sánh trực tiếp giữa hai hệ thống là chưa thật sự công bằng.

Thứ ba, triết lý thiết kế đã thay đổi

Theo Tiến sĩ Hameed J., kỹ sư hiện đại không chỉ theo đuổi độ bền mà còn phải cân bằng giữa tuổi thọ công trình, lượng vật liệu sử dụng, chi phí xây dựng, chi phí bảo trì và tác động môi trường trong suốt vòng đời dự án.

Trong khi đó, tính bền vững theo nghĩa hiện đại gần như không phải ưu tiên của người La Mã. Họ có thể đã xây dựng các kết cấu dày và chắc hơn mức thực sự cần thiết. N

Ngược lại, kỹ thuật ngày nay hướng tới việc tối ưu tổng thể giữa chi phí, tài nguyên, hiệu quả sử dụng và tác động môi trường.

Thứ tư, đường hiện đại phải "gánh" cả hệ thống hạ tầng ngầm

Đây là điều mà đường sá từ thời La Mã hầu như không phải đối mặt. Bên dưới mặt đường hiện đại là mạng lưới dày đặc gồm cáp điện, cáp viễn thông, đường ống cấp nước và đường ống dẫn khí. Việc lắp đặt, sửa chữa hay nâng cấp các hệ thống này khiến mặt đường thường xuyên bị đào xới.

Mỗi lần cắt và vá mặt đường đều tạo ra những điểm yếu trong kết cấu vốn liền mạch, khiến mặt đường dễ nứt vỡ và xuống cấp nhanh hơn.

Thứ năm, phương tiện hiện đại di chuyển nhanh hơn rất nhiều

Tốc độ giao thông ngày nay vượt xa thời xe ngựa, buộc mặt đường phải sử dụng những lớp vật liệu đặc biệt để tạo độ bám cho lốp cao su, giúp phương tiện vận hành an toàn và phanh hiệu quả ở tốc độ cao.

Không giống những con đường lát đá cứng của người La Mã, đường hiện đại được thiết kế để mang lại trải nghiệm êm ái hơn khi lưu thông.

Đổi lại, chúng cũng cần được bảo trì thường xuyên hơn. Bản thân tốc độ cao của các phương tiện cũng tạo thêm áp lực lên mặt đường, khiến quá trình xuống cấp diễn ra nhanh hơn.

Đường sá sẽ thay đổi ra sao trong tương lai?

Theo Tiến sĩ Hameed J., nếu các kỹ sư hiện đại từng điều chỉnh thiết kế đường La Mã để phù hợp với xe cơ giới, thì giờ đây họ lại phải tiếp tục tối ưu hệ thống đường bộ cho thế hệ phương tiện mới, đặc biệt là xe tự lái.

Tại Vương quốc Anh, hơn 90% lượng hàng hóa vẫn được vận chuyển bằng đường bộ. Điều đó cho thấy hạ tầng giao thông tiếp tục giữ vai trò nền tảng đối với nền kinh tế và đời sống.

Vì vậy, các kỹ sư cần nghiên cứu mọi giải pháp nhằm bảo đảm hệ thống đường bộ đủ khả năng đáp ứng kỷ nguyên giao thông tự động.

Việc Vương quốc Anh thông qua Đạo luật Xe tự động năm 2024 cũng cho thấy xe tự lái không còn là viễn cảnh xa vời mà đang từng bước trở thành hiện thực.