Định giá tài sản trí tuệ: Chìa khóa mở “kho vốn” vô hình cho doanh nghiệp

Đây cũng là chia sẻ của Luật sư Nguyễn Văn Hà, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Luật sư Việt Nam khi trao đổi với MarketTimes xung quanh nội dung về định giá tài sản trí tuệ để làm tài sản bảo đảm.

MarketTimes: Thưa ông, việc luật hóa và thừa nhận tài sản trí tuệ là loại tài sản có thể định lượng mang lại ý nghĩa như thế nào đối với hệ sinh thái doanh nghiệp?

Luật sư Nguyễn Văn Hà: Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị tài sản và phát triển doanh nghiệp. Trong nhiều năm, khi nói đến giá trị doanh nghiệp, chúng ta thường chú ý đến tài sản hữu hình như nhà xưởng, máy móc, vốn tiền mặt hay nguyên vật liệu. Trong khi đó, nhiều giá trị vô hình như thương hiệu, sáng chế, bí quyết công nghệ, dữ liệu hay uy tín thị trường lại chưa được nhìn nhận đúng mức.

Thứ nhất, khi tài sản trí tuệ được luật hóa và định lượng rõ ràng, trước hết doanh nghiệp có thêm cơ hội tối ưu hóa tổng giá trị tài sản của mình, khai mở những nguồn lực trước đây bị “đóng băng”.

Thứ hai, khi đã được xác định là tài sản, nó cần được đưa vào hệ thống quản trị hiện đại: kế toán, kiểm toán, báo cáo tài chính và kiểm soát rủi ro. Điều này thúc đẩy doanh nghiệp nâng cấp năng lực quản trị.

Thứ ba, tài sản trí tuệ còn là lá chắn cạnh tranh. Một doanh nghiệp mạnh không chỉ nằm ở quy mô vốn hay máy móc, mà còn ở sức mạnh thương hiệu và năng lực sáng tạo. Đây chính là nền tảng tạo ra lợi thế bền vững.

MarketTimes: Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, nhất là với doanh nghiệp công nghệ và khởi nghiệp, theo ông đâu là những rào cản lớn nhất hiện nay?

Luật sư Nguyễn Văn Hà: Theo tôi, rào cản pháp lý lớn nhất hiện nay không phải là vấn đề "có cho phép hay không" (vì luật đã quy định rồi), mà là thiếu các quy định về mặt kỹ thuật cụ thể.

Thứ nhất là thiếu bộ tiêu chuẩn định giá chuyên biệt. Với đất đai hay máy móc, thị trường đã có nhiều kinh nghiệm và phương pháp định giá tương đối rõ ràng. Nhưng với tài sản trí tuệ, nhất là tài sản mới hình thành, việc xác định giá trị rất phức tạp. Hiện nay chúng ta vẫn phải tham khảo nhiều mô hình quốc tế, trong khi điều kiện thị trường Việt Nam có những đặc thù riêng.

Thứ hai là cơ chế đăng ký giao dịch bảo đảm. Khi doanh nghiệp mang thương hiệu hoặc quyền sở hữu trí tuệ đi thế chấp, việc công khai thông tin đôi khi có thể tạo ra tác động tâm lý không mong muốn đối với đối tác, nhà đầu tư hoặc người tiêu dùng.

Thứ ba là cơ chế xử lý tài sản. Tài sản trí tuệ có thể rất giá trị tại thời điểm định giá, nhưng nếu doanh nghiệp suy giảm hoạt động thì giá trị thương mại cũng có thể giảm rất nhanh. Đây là bài toán khó đối với cả ngân hàng và cơ quan quản lý.

MarketTimes: Thực tế cho thấy tài sản trí tuệ liên quan đến nhiều lĩnh vực quản lý khác nhau. Sự chồng chéo giữa các quy định pháp luật hiện nay tác động ra sao đến hoạt động của doanh nghiệp và các bên liên quan?

Luật sư Nguyễn Văn Hà: Sự mâu thuẫn chồng chéo là có, không thể phủ nhận thực trạng đó.

Bộ luật Dân sự quy định quyền sở hữu trí tuệ là quyền tài sản. Luật Sở hữu trí tuệ quy định về các quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp. Trong khi đó, Luật Các tổ chức tín dụng lại yêu cầu tài sản đảm bảo phải định giá được và có tính thanh khoản cao. Vấn đề đặt ra là tài sản trí tuệ nhiều khi rất khó định giá, đặc biệt với sản phẩm mới hoặc thương hiệu chưa được thị trường nhận diện đầy đủ.

Sự chồng chéo này tạo ra một “ma trận thủ tục” khiến doanh nghiệp e ngại tiếp cận, còn ngân hàng thận trọng khi nhận tài sản bảo đảm.

Thiết nghĩ, để giải quyết, chúng ta cần một cơ chế đồng bộ trong việc ghi nhận quyền của doanh nghiệp và quy trình thực thi. Nhà nước cần thường xuyên rà soát, điều chỉnh những quy định lỗi thời, không tương thích để tạo hành lang pháp lý thông thoáng nhất.

MarketTimes: Theo ông, rủi ro pháp lý lớn nhất đối với các tổ chức tín dụng và ngân hàng khi nhận tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm là gì?

Luật sư Nguyễn Văn Hà: Rủi ro lớn nhất là tính ổn định của giá trị tài sản.

Giá trị tài sản trí tuệ chỉ có tính bền vững tại thời điểm định giá. Nó không ổn định như giá các tài sản khác. Hôm nay ngân hàng định giá thương hiệu là triệu đô, nhưng một năm sau có thể chỉ còn vài chục ngàn đô nếu doanh nghiệp kinh doanh không tốt, khi đó, ngân hàng sẽ là người chịu trận đầu tiên.

Vì vậy, ngân hàng khi nhận thế chấp tài sản trí tuệ thường không chỉ nhìn vào tài sản đó, mà phải đánh giá tổng thể sức khoẻ doanh nghiệp, dòng tiền, thị hiếu người tiêu dùng, nguồn lực lao động và khả năng phát triển trong tương lai... Tài sản trí tuệ lúc này là tiên phong nhưng phải đi kèm nội lực thật của doanh nghiệp.

MarketTimes: Để tài sản trí tuệ thực sự trở thành một loại tài sản có giá trị pháp lý minh bạch và trở thành “đòn bẩy” vốn cho doanh nghiệp, theo ông đâu là điều kiện tiên quyết?

Luật sư Nguyễn Văn Hà: Điều kiện tiên quyết chính là sự đồng bộ về thể chế và chất lượng nguồn nhân lực.

Đó là sự thể hiện ở đồng bộ hóa: hoàn thiện hệ thống ghi nhận quyền của doanh nghiệp đối với tài sản trí tuệ; chuẩn hóa bộ quy chuẩn định giá và thẩm định; chuẩn hóa quy trình phối hợp giữa doanh nghiệp - ngân hàng - cơ quan đăng ký thông tin để bảo đảm hài hòa, công khai, minh bạch.

Trong giai đoạn đầu, có thể thực hiện cơ chế thí điểm đối với những nhóm đối tượng hoặc doanh nghiệp có thương hiệu mạnh, đã được khẳng định trên thị trường trước đó (như Vinamilk, Hòa Phát, Viettel...). Khi quy trình thí điểm thành công, tạo được niềm tin cho hệ thống ngân hàng và người tiêu dùng, chúng ta mới có cơ sở để nhân rộng ra các doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Tài sản trí tuệ là cơ hội rất lớn cho các doanh nghiệp khởi nghiệp trong kỷ nguyên số. Nếu chúng ta làm tốt công tác đồng bộ hóa và quyết tâm thực hiện một cách thận trọng nhưng quyết liệt, đây sẽ là nguồn lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số như mục tiêu chúng ta đã đặt ra và đang quyết tâm thực hiện.

MarketTimes: Trân trọng cảm ơn ông!