Từng là thứ bỏ đi đen kịt và gây tắc nghẽn cống rãnh, dầu ăn đã qua sử dụng (UCO) đang chứng kiến một cuộc "đổi đời" ngoạn mục. Trong bối cảnh ngành hàng không toàn cầu bị siết chặt bởi các quy định phát thải, loại "rác nhà bếp" này bỗng chốc trở thành báu vật được săn lùng, đẩy thế giới vào một nghịch lý chưa từng có: Chúng ta đang cạn kiệt dầu ăn thừa để phục vụ những chuyến bay xanh.
Từ chảo rán đến đường băng: Cuộc viễn chinh của "vàng đen" lỏng
Ít ai ngờ rằng những giọt dầu mỡ thừa sau khi chiên khoai tây hay gà rán lại là chìa khóa để những chiếc phản lực khổng lồ cất cánh một cách thân thiện với môi trường hơn. Đây không phải kịch bản viễn tưởng, mà là thực tế đang diễn ra tại các sân bay lớn nhất thế giới.
Nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) đang là hy vọng lớn nhất để ngành hàng không đạt mục tiêu phát thải ròng bằng không. Trong đó, dầu ăn đã qua sử dụng (UCO) đóng vai trò xương sống.
Theo các số liệu mới nhất từ MarkNtel Advisors, khoảng 80% lượng SAF cung ứng có nguồn gốc từ UCO. Lý do rất đơn giản: công nghệ xử lý dầu ăn thừa (quy trình HEFA) đã đạt độ chín muồi về kỹ thuật, được chứng nhận rộng rãi và quan trọng nhất là có thể tận dụng ngay hạ tầng lọc hóa dầu sẵn có mà không cần xây mới hoàn toàn.
Tại thị trường Châu Âu, vị thế của "vàng đen" lỏng này càng được củng cố. Pháp đang dẫn đầu cuộc đua với 28% thị phần SAF. Chính phủ nước này đã không ngần ngại cam kết hơn 63,35 tỷ USD thông qua chương trình "France 2030" để hỗ trợ hạ tầng nhiên liệu tái tạo. Từ một thứ rác thải gây nhức nhối, dầu ăn thừa hiện là mặt hàng chiến lược định hình lại bản đồ năng lượng hàng không.
Số liệu của MarkNtel Advisors cho thấy thị trường SAF tại Châu Âu được định giá khoảng 718 triệu USD vào năm 2025 và dự kiến sẽ tăng vọt lên 2,277 tỷ USD vào năm 2032. Tốc độ tăng trưởng hàng năm kép (CAGR) dự kiến đạt 17,92% trong giai đoạn 2026-2032.
Kịch tính của câu chuyện nằm ở "gọng kìm" pháp lý đang siết chặt các hãng bay. Quy định ReFuelEU Aviation bắt buộc các hãng hàng không phải trộn ít nhất 2% SAF vào nhiên liệu truyền thống từ năm 2025. Con số này sẽ tăng lên 6% vào năm 2030 và vọt lên mức 70% vào năm 2050.
Tuy nhiên, tham vọng chính trị đang va phải thực tế phũ phàng về nguồn cung. Hiện tại, sản lượng SAF toàn cầu chỉ đáp ứng chưa đầy 1% tổng nhu cầu nhiên liệu phản lực (khoảng dưới 1 triệu tấn so với nhu cầu 350 triệu tấn).
Nghiên cứu của Visaverge cho thấy để đạt được các mục tiêu ngắn hạn như của Mỹ vào năm 2025, sản lượng cần một cú nhảy vọt không tưởng lên tới 18.000% so với mức năm 2022.
Thế giới đang thực sự cạn kiệt dầu ăn thừa. Tại Châu Âu, mặc dù nỗ lực đạt mục tiêu 2% vào năm 2025 đang có dấu hiệu khả quan, nhưng bài toán năm 2030 lại là một hố ngăn cách khổng lồ.
Với nhu cầu dự kiến 2,3 triệu tấn SAF vào năm 2030, năng suất nội tại của EU hiện chỉ đáp ứng được khoảng 10%. Để lấp đầy khoảng trống này, EU cần xây thêm ít nhất 7 nhà máy sản xuất SAF quy mô lớn trong 5 năm tới, và con số này phải là 104 nhà máy vào giữa thế kỷ.
Chưa dừng lại ở đó, biến số địa chính trị cũng khiến các nhà hoạch định chính sách "đau đầu". Châu Âu hiện phụ thuộc nặng nề vào nguồn UCO nhập khẩu từ Châu Á, đặc biệt là Trung Quốc. Nếu Bắc Kinh áp đặt các quy định SAF riêng và giữ lại nguồn dầu thừa để phục vụ thị trường nội địa, "cơn khát" của phương Tây sẽ chuyển thành một cuộc khủng hoảng thực thụ.
Kịch bản "bay xanh" đe dọa "ăn no"
Khi "vàng đen" từ nhà bếp không còn đủ, mặt tối của năng lượng xanh bắt đầu lộ diện. Để bù đắp thiếu hụt và chạy đua với các cột mốc pháp lý, các nhà sản xuất đang buộc phải nhìn sang các loại cây trồng lương thực như ngô, đậu nành hoặc dầu cọ để làm nguyên liệu thay thế.
Đây chính là lúc nghịch lý đạo đức xuất hiện: Chúng ta dùng thực phẩm của con người và gia súc để đổ vào bình nhiên liệu máy bay. Việc mở rộng diện tích trồng cây lấy dầu không chỉ gây nguy cơ mất an ninh lương thực mà còn dẫn đến hệ lụy môi trường kép. Phá rừng để lấy đất canh tác, sử dụng quá mức phân bón hóa học có thể làm tiêu tan hoàn toàn giá trị giảm phát thải mà SAF mang lại. Một chuyến bay "xanh" sẽ còn ý nghĩa gì nếu nó gián tiếp khiến diện tích rừng nguyên sinh bị thu hẹp?
Nghịch lý dầu ăn thừa không dừng lại ở các báo cáo tài chính hay hội nghị môi trường, nó đang đi thẳng vào giá vé máy bay mà chúng ta mua hàng ngày. SAF hiện có mức giá đắt đỏ đến mức vô lý nếu so với dầu hỏa truyền thống.
Ví dụ vào năm 2024, trong khi giá dầu hỏa thông thường duy trì quanh mức 861,78 USD/tấn, thì giá SAF trung bình đã vọt lên 2.447,98 USD/tấn, tức là cao gấp gần 3 lần. Ở một số thị trường khan hiếm, mức chênh lệch này thậm chí lên tới 5 lần. Các loại nhiên liệu tổng hợp (e-SAF) còn khủng khiếp hơn với chi phí gấp 8 đến 10 lần nhiên liệu hóa thạch.
Vì nhu cầu di chuyển bằng đường hàng không là "không co giãn" (inelastic), người dân vẫn phải bay để làm việc, du học hay di cư bất chấp giá cao, các hãng hàng không sẽ không tự gánh chịu thua lỗ. Thay vào đó, họ chuyển gánh nặng chi phí này sang hành khách. Những khoản "phụ phí xanh" sẽ sớm trở thành một phần quen thuộc trên mỗi tấm vé.
Giữa bối cảnh giá SAF cao, các hãng hàng không phải chi đậm để sở hữu máy bay hiện đại. Etihad Airways đã ký hợp đồng 14,5 tỷ USD để mua 28 máy bay Boeing (777X và 787), một thương vụ hỗ trợ tới 60.000 việc làm tại Mỹ. Những chi phí này cuối cùng sẽ được dịch chuyển cho chính hành khách.
Để đối phó, các sân bay lớn như Heathrow hay Schiphol đang phải tung ra các gói trợ cấp hàng trăm triệu Euro để bù đắp 50% chi phí chênh lệch cho các hãng bay, nhưng đây chỉ là giải pháp tình thế. Các "ông lớn" như Neste thậm chí đang phải tạm dừng các dự án mới do nợ vay tăng cao và sự thiếu hụt nhu cầu tự nguyện khi giá cả quá chênh lệch.
Rõ ràng, hành trình tiến tới bầu trời xanh không chỉ được trải bằng công nghệ, mà còn bằng những tính toán kinh tế khốc liệt và một cuộc săn lùng rác thải quy mô toàn cầu. Khi dầu ăn thừa trở thành hàng hiếm, thế giới nhận ra rằng: Để được bay, chúng ta có lẽ sẽ phải đánh đổi bằng nhiều thứ hơn là chỉ tiền bạc.
*Nguồn: SCMP, Reuters, MarkNtel, Visaverge
.png "“Mỏ vàng mới” của nước sát Việt Nam: Mục tiêu nhiều tỷ USD, thống trị ở những lĩnh vực Mỹ còn chưa làm nổi")
