Năm 2013, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) công bố báo cáo Edible Insects: Future Prospects for Food and Feed Security, trong đó gọi côn trùng là một trong những nguồn protein tiềm năng nhất để giải quyết bài toán an ninh lương thực toàn cầu.
Báo cáo chỉ ra rằng côn trùng có hiệu suất chuyển đổi thức ăn vượt trội so với gia súc truyền thống. Trung bình, côn trùng chỉ cần khoảng 2 kg thức ăn để tạo ra 1 kg sinh khối, trong khi bò cần tới khoảng 8 kg. Đồng thời, chúng phát thải khí nhà kính và tiêu thụ nước thấp hơn đáng kể so với chăn nuôi truyền thống.
Thông điệp đó nhanh chóng tạo ra một làn sóng đầu tư chưa từng có. Hàng loạt startup tại châu Âu và Bắc Mỹ tuyên bố sẽ "cách mạng hóa" ngành protein bằng những trang trại côn trùng tự động, sử dụng robot, trí tuệ nhân tạo và hệ thống điều khiển môi trường khép kín. Trong mắt các quỹ đầu tư mạo hiểm, đây không chỉ là một ngành thực phẩm mới mà còn là một cuộc cách mạng công nghệ.
Nhưng hơn một thập kỷ sau, thực tế diễn ra hoàn toàn khác. Theo phân tích của The Insect Institute, chỉ riêng 5 doanh nghiệp côn trùng lớn phá sản hoặc bị tiếp quản trong hai năm gần đây đã tiêu tốn khoảng 777 triệu USD vốn đầu tư, trở thành một trong những đợt điều chỉnh mạnh nhất của ngành protein thay thế.
Thực phẩm của tương lai?
Cái tên gây chấn động nhất là Ÿnsect, startup của Pháp từng được định giá thuộc nhóm cao nhất trong ngành. Công ty đã huy động hơn 600 triệu euro từ các nhà đầu tư, xây dựng một nhà máy nuôi sâu bột theo mô hình "trang trại thẳng đứng" với mức độ tự động hóa rất cao.
Tham vọng của Ÿnsect không chỉ là sản xuất protein cho thức ăn chăn nuôi mà còn hướng đến thực phẩm dành cho con người và nhiều ứng dụng sinh học khác.
Tuy nhiên, sau nhiều năm đốt vốn, doanh nghiệp không thể tạo ra dòng tiền đủ lớn để duy trì hoạt động. Những nỗ lực tái cấu trúc và chuyển hướng sang thị trường thức ăn thú cưng cũng không thể cứu vãn tình hình.
Cuối năm 2025, Tòa thương mại Evry của Pháp chính thức tuyên bố thanh lý doanh nghiệp, khép lại một trong những thương vụ đầu tư tham vọng nhất của ngành protein côn trùng.
Bên kia Đại Tây Dương, Aspire Food Group cũng đi theo một con đường tương tự. Startup Canada này từng gây chú ý khi xây dựng một trong những nhà máy nuôi dế tự động lớn nhất thế giới tại Ontario với hàng loạt cảm biến, robot và hệ thống kiểm soát môi trường hiện đại. Mục tiêu là tạo ra một quy trình sản xuất quy mô công nghiệp có thể giảm mạnh chi phí so với phương pháp nuôi truyền thống.
Thực tế lại diễn ra theo hướng ngược lại. Nhà máy hoạt động dưới kỳ vọng trong khi chi phí vận hành và lãi vay ngày càng lớn. Theo hồ sơ của FTI Consulting, doanh nghiệp gánh khoản nợ khoảng 41,5 triệu CAD trước khi toàn bộ tài sản được bán lại cho Halali Group theo quyết định của Tòa án Ontario vào tháng 9/2025.
Ngay cả những doanh nghiệp hướng đến thực phẩm tiêu dùng cũng không tránh khỏi khó khăn. Gryllus của Nhật Bản từng tạo được tiếng vang với các sản phẩm từ bột dế như bánh gạo, đồ ăn nhẹ và nhiều chiến dịch quảng bá nhằm đưa protein côn trùng đến gần hơn với người tiêu dùng.
Tuy nhiên, thị trường phản ứng không tích cực như kỳ vọng. Việc thử nghiệm sử dụng bột dế trong suất ăn học đường từng gây ra những cuộc tranh luận gay gắt trên mạng xã hội Nhật Bản, phản ánh rào cản tâm lý rất lớn mà ngành này phải đối mặt.
Điều đáng chú ý là các doanh nghiệp này không thất bại vì thiếu công nghệ. Ngược lại, chính công nghệ lại trở thành một trong những nguyên nhân khiến họ rơi vào vòng xoáy chi phí. Nuôi hàng tỷ con côn trùng trong môi trường khép kín đòi hỏi phải kiểm soát cực kỳ chính xác nhiệt độ, độ ẩm, nguồn thức ăn, chu kỳ sinh trưởng và điều kiện vệ sinh.
Mọi khâu từ thu hoạch, tách béo, sấy khô cho đến nghiền thành bột đều cần dây chuyền hiện đại và tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Khi quy mô càng lớn, chi phí đầu tư và vận hành càng tăng, trong khi hiệu quả kinh tế không cải thiện đủ nhanh.
Một vấn đề khác nằm ở chính thị trường mà các startup này nhắm tới. Trong các bản thuyết trình gọi vốn, protein côn trùng thường được mô tả như giải pháp thay thế thịt hoặc whey protein. Nhưng trên thực tế, người tiêu dùng vẫn chưa sẵn sàng thay đổi thói quen ăn uống.
Dù được chế biến dưới dạng bột hay thanh dinh dưỡng, việc biết rằng sản phẩm có nguồn gốc từ dế hay sâu bột vẫn tạo ra rào cản tâm lý rất lớn. Những khảo sát về hành vi tiêu dùng tại châu Âu nhiều năm qua đều cho thấy mức độ chấp nhận thực phẩm từ côn trùng tăng chậm hơn đáng kể so với kỳ vọng của các nhà đầu tư.
Trong khi đó, ở thị trường thức ăn chăn nuôi, nơi protein côn trùng được kỳ vọng sẽ thay thế bột cá và đậu nành, áp lực cạnh tranh về giá lại trở nên khốc liệt. Bột cá, đạm đậu nành hay whey đều có chuỗi cung ứng trưởng thành, sản lượng lớn và giá thành thấp hơn đáng kể. Một nghiên cứu của ngành côn trùng châu Âu cũng thừa nhận rằng chi phí sản xuất hiện vẫn là rào cản lớn nhất khiến protein côn trùng khó cạnh tranh trên quy mô đại trà.
Lịch sử lặp lại
Điều đang diễn ra phản ánh một quy luật quen thuộc của các ngành công nghệ mới. Công nghệ có thể chứng minh rằng một ý tưởng khả thi về mặt kỹ thuật, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nó khả thi về mặt kinh doanh.
Lịch sử từng chứng kiến nhiều lĩnh vực trải qua chu kỳ tương tự, từ xe điện, in 3D cho đến metaverse. Giai đoạn đầu luôn đi kèm kỳ vọng rất lớn, lượng vốn khổng lồ và những dự báo đầy lạc quan. Sau đó là thời kỳ điều chỉnh khi thị trường buộc các doanh nghiệp phải chứng minh rằng sản phẩm thực sự tạo ra giá trị với chi phí hợp lý.
Điều này không có nghĩa protein côn trùng đã đi đến hồi kết. Nhiều doanh nghiệp còn trụ vững đang chủ động thu hẹp tham vọng, tập trung vào những phân khúc có giá trị cao hơn như thức ăn thú cưng cao cấp, thức ăn cho thủy sản hoặc các thành phần chuyên biệt trong ngành nông nghiệp thay vì cố gắng thay thế thịt trên bàn ăn của hàng triệu người.
Quy mô nhỏ hơn nhưng biên lợi nhuận cao hơn có thể là con đường thực tế hơn nhiều so với giấc mơ thay đổi toàn bộ hệ thống thực phẩm toàn cầu.
Sau nhiều năm được tung hô là cuộc cách mạng tiếp theo của ngành thực phẩm, protein côn trùng đang bước vào giai đoạn mà công nghệ phải đối mặt với phép thử khó khăn nhất: thị trường.
Cũng giống như nhiều "cơn sốt" công nghệ trước đây, thứ quyết định ai sẽ sống sót cuối cùng không phải là khả năng huy động được bao nhiêu vốn, mà là khả năng tạo ra một mô hình kinh doanh đủ bền vững để tồn tại khi những dòng tiền đầu tư không còn chảy mạnh như trước./
.jpg "Tính năng quan trọng vừa được bổ sung trên VNeID, người dân cả nước cần biết")
.png "Ngân hàng Nhà nước: Dòng vốn vào bất động sản phải hướng đến nhu cầu thực, giảm phụ thuộc tín dụng ngân hàng")
.jpg "Vì sao hai quỹ đầu tư Hàn Quốc “ngược sóng” với số đông tổ chức?")
.png "Phát hiện tàu Trung Quốc nặng 41.800 tấn, dài 215 mét, di chuyển liên tục, thực hiện nhiệm vụ quan trọng nhờ khả năng bốc hàng nhanh nhất thế giới")
