Bác sĩ 30 năm ghép tim xuyên Việt, trải qua những cuộc đua nghẹt thở với tử thần: “Có 1 điều quan trọng mà tôi nghĩ chỉ Việt Nam làm được”

Tháng 3/2011, lần đầu tiên, Bệnh viện Trung ương Huế thực hiện thành công một ca ghép tim. Dù không phải cơ sở y tế trong nước đầu tiên phẫu thuật ghép tim nhưng sự kiện vẫn gây tiếng vang lớn trong y giới thời điểm đó, bởi 100% ê-kíp tham gia đều là người Việt. Quá trình chuẩn bị cho ca ghép kéo dài suốt một năm với hàng chục cuộc họp để các bác sĩ lên phương án cho những tình huống khó khăn, bất thường có thể xảy ra. 

Đóng vai trò quan trọng trong cuộc đại phẫu này là Thầy thuốc Ưu tú, ThS.BSCKII Trần Hoài Ân. Ông hiện là Giám đốc Trung tâm Tim mạch, Trưởng khoa Ngoại Tim mạch - Lồng ngực - Ghép tạng, Bệnh viện Đa khoa Vinmec Nha Trang. Nhớ lại thời khắc đặc biệt ấy, người thầy thuốc bồi hồi: "Đó mới chỉ là khâu chuẩn bị về mặt lý thuyết. Khi bắt tay vào thực hiện, hành trình ghép tim trên thực tế còn cam go và nghẹt thở hơn rất nhiều".

Bác sĩ được biết đến là người tiên phong với 16 ca ghép tim xuyên Việt, hành trình thực hiện một ca ghép tim như vậy sẽ bắt đầu như thế nào?

Khi có báo động về một người cho tim đã chết não, Ủy ban Ghép tạng Quốc gia sẽ chọn bệnh nhân phù hợp nhất từ danh sách bệnh nhân mà các bệnh viện đã gửi lên. Tiếp đó, chúng tôi nhanh chóng bay đến nơi có người hiến tạng, như Hà Nội hoặc TP.HCM để đánh giá chức năng tim và phối hợp với bệnh viện địa phương để nhận tim.

Nếu mọi việc thuận lợi, chúng tôi lập tức vận chuyển tim về Huế. Trong thời gian đó, bệnh nhân nhận tim cũng đã được chuẩn bị sẵn sàng cho cuộc phẫu thuật. Toàn bộ ê-kíp phải chạy đua từng giờ để bảo đảm khoảng thời gian từ lúc lấy tim ra khỏi cơ thể người hiến đến khi ghép vào cơ thể người nhận được rút ngắn tối đa. Đây là thách thức rất lớn, không chỉ ở kỹ thuật phẫu thuật mà còn ở công tác tổ chức, điều phối giữa bệnh viện, hãng hàng không và hệ thống giao thông.

Năm 2022, bác sĩ cùng ê-kíp đã lập kỷ lục khi thực hiện 2 ca ghép trong 1 ngày ở 2 địa phương khác nhau - cách nhau 1.000km, xin bác sĩ hãy chia sẻ thêm về hành trình này?

Tôi cho rằng đây là một câu chuyện rất đặc biệt và hiếm gặp. Thời điểm đó, bệnh viện chúng tôi đang triển khai chương trình hợp tác đào tạo với Bệnh viện Nguyễn Tri Phương (TP.HCM). Khi đoàn có mặt tại TP.HCM và chuẩn bị thực hiện ca ghép thận vào buổi sáng, chúng tôi nhận được thông báo về một trường hợp hiến tim tại Bệnh viện Nhân dân Gia Định.

Ngay sau khi ca ghép thận kết thúc, ê-kíp lập tức di chuyển sang Bệnh viện Nhân dân Gia Định để lấy tim, sau đó đưa tạng ra sân bay di chuyển về Huế để ghép cho bệnh nhân. Đến khoảng 5-6 giờ chiều cùng ngày, ca phẫu thuật đã hoàn tất thành công.

Tôi nghĩ mình là một phẫu thuật viên rất may mắn, bởi có lẽ hiếm ai trong một ngày thực hiện ghép tạng tại 2 bệnh viện khác nhau, cách nhau tới 1.000 km như vậy. Việc di chuyển nhanh chóng, áp lực thời gian và yêu cầu chuyên môn rất cao đòi hỏi nỗ lực của toàn bộ ê-kíp, không chỉ ở bác sĩ phẫu thuật mà còn cả hệ thống hỗ trợ phía sau.

Khi thực hiện một ca ghép tim, áp lực lớn nhất của người bác sĩ, đặc biệt là người ở vị trí chỉ huy - điều phối là gì?

Ghép tim là kỹ thuật bắt buộc phải lấy quả tim cũ của bệnh nhân ra mới có thể thực hiện được. Dù trước khi ghép, bệnh nhân suy tim nặng, không thở được, nhưng họ vẫn còn sống. Điều đó đồng nghĩa với việc nếu ca ghép không thành công, bệnh nhân chắc chắn tử vong. 

Cảm giác đầu tiên đối với một bác sĩ là nỗi ám ảnh rằng nếu mình làm không tốt, mình sẽ biến thành người trực tiếp gây ra cái chết cho bệnh nhân. Vì vậy, đó là áp lực lớn và kinh khủng nhất đối với người làm nghề. Chúng tôi gần như không được phép sai dù chỉ một chi tiết nhỏ. Ghép tim là cuộc chiến buộc phải thắng, không có lựa chọn thua.

Ngoài vấn đề kỹ thuật, một bác sĩ muốn làm ghép tim - ghép tạng cần có nghị lực rất lớn, sức khỏe đủ mạnh để vượt qua căng thẳng liên tục. Những giai đoạn đầu khi thực hiện các ca ghép tim, có những lúc chúng tôi phải đi công tác lấy tạng và mổ liên tục 24 giờ không ngủ, chỉ ăn tạm chút đồ gọi là “chống đói”. 

Từ lúc ôm quả tim từ máy bay xuống, đến khi đưa vào lồng ngực bệnh nhân và làm cho nó đập lại, chúng tôi gần như không ăn uống, không nghỉ ngơi chút nào trong trạng thái căng thẳng tuyệt đối.

Có những ca phẫu thuật rất may mắn, từ lúc lấy tim về đến khi quả tim đập lại trong lồng ngực bệnh nhân chỉ chưa đầy 50 phút - một thời gian cực kỳ nhanh và lý tưởng. Sáu tiếng sau ghép, bệnh nhân đã có thể rút máy thở, ngồi dậy và nói chuyện. Với một ca ghép tim, đó là kết quả rất hiếm gặp và vô cùng đáng mừng.

Thế nhưng về sau, dù kỹ thuật ngày càng tiến bộ, trang thiết bị tốt hơn, chúng tôi lại gặp những ca khó khăn bất ngờ hơn. Có trường hợp ghép xong, quả tim không chịu đập, chỉ nhúc nhích trong lồng ngực. Khi đó, chúng tôi bắt buộc phải dùng đến các thiết bị hỗ trợ và cho bệnh nhân chạy ECMO (tim phổi nhân tạo) suốt 5 ngày. Và đó cũng là khoảng thời gian ê-kíp sống trong lo lắng và căng thẳng. Nhưng rất may mắn, bệnh nhân đã được cứu sống.

Những trải nghiệm ấy cho thấy: ghép tạng, đặc biệt là ghép tim, chỉ nên thực hiện ở các bệnh viện thực sự đầy đủ trang thiết bị hiện đại và đội ngũ có chuyên môn rất cao. Đây không thể là kỹ thuật triển khai đại trà, vì mức độ phức tạp và rủi ro của nó đòi hỏi sự tập trung về con người, công nghệ và kinh nghiệm ở mức cao nhất.

Trong các ca phẫu thuật ghép tim, việc vận chuyển tạng hẳn là một trong những yếu tố khó khăn hàng đầu?

Ở các quốc gia phát triển, việc lấy tạng từ xa được tổ chức rất chuyên nghiệp với máy bay riêng, phi công riêng và hệ thống vận chuyển chuyên dụng, giúp quá trình di chuyển diễn ra thuận lợi. Tại Việt Nam, nếu không có sự hỗ trợ của các hãng hàng không dân dụng thì gần như không thể thực hiện ghép tạng từ xa.

Chẳng hạn, sau khi lấy tim tại Bệnh viện Chợ Rẫy, chúng tôi được lực lượng công an giao thông dẫn đường ra sân bay. Trong điều kiện giao thông giờ cao điểm ở các thành phố lớn, nếu không có sự hỗ trợ này thì không thể di chuyển kịp thời gian.

Tại sân bay, lực lượng an ninh mở lối riêng, hỗ trợ làm thủ tục nhanh và cho xe chạy thẳng tới chân máy bay. Phi hành đoàn cũng chờ sẵn, chỉ cần chúng tôi lên là máy bay cất cánh ngay.

Nhờ sự phối hợp đồng bộ đó, các ca ghép tạng xuyên Việt mới có thể thực hiện thành công. Các phẫu thuật viên chỉ là một mắt xích trong hệ thống lớn, còn thành công là kết quả của cả tập thể, từ bệnh viện, hàng không đến lực lượng an ninh và giao thông. Theo tôi, đây có lẽ là mô hình mà chỉ ở Việt Nam mới có, là nơi gần như duy nhất trên thế giới có thể vận hành như vậy.

Theo đánh giá của bác sĩ, trình độ kỹ thuật ghép tim của Việt Nam hiện đang ở đâu so với thế giới?

Trên thế giới, khoảng 75% các ca ghép tạng từ người cho chết não được thực hiện tại Hoa Kỳ - một con số rất ấn tượng và 25% còn lại thuộc về các quốc gia khác. Ở khu vực Đông Nam Á, mặc dù Việt Nam bắt đầu ghép tạng muộn hơn một số nước, nhưng đến nay, có thể tự hào rằng chúng ta là một trong những quốc gia có kỹ thuật ghép tạng mạnh nhất khu vực. 

Tôi nghĩ rằng Việt Nam không thua bất kỳ quốc gia nào về kỹ thuật ghép tim. Các bác sĩ của chúng ta được đào tạo ở nhiều nơi trên thế giới, người Việt Nam lại thông minh và khéo léo, nên kỹ thuật hoàn toàn có thể bắt kịp các nước tiên tiến. Công tác chuẩn bị và chăm sóc bệnh nhân trước - sau mổ cũng đang được thực hiện rất tốt.

Vậy còn những khó khăn thì sao, thưa bác sĩ?

Theo tôi, hiến tạng vẫn gặp nhiều khó khăn do ảnh hưởng của văn hóa Á Đông, khiến tỷ lệ hiến tạng ở các quốc gia trong khu vực còn thấp. Tuy nhiên, điều này sẽ dần thay đổi khi thế hệ trẻ có tư duy cởi mở, văn minh và xem hiến tạng là một hành động nhân văn.

Ở các nước phát triển, hiến tạng là quyền cá nhân. Khi đủ 18 tuổi, mỗi người có thể tự đăng ký hiến tạng và được cấp thẻ hiến tạng như một loại giấy tờ tùy thân. Tôi cho rằng đây cũng sẽ là hướng đi mà Việt Nam tiến tới trong tương lai.

Trong thời gian học tập tại Pháp, tôi từng gặp một người mẹ có con hiến tạng. Bà chia sẻ rằng khi một người mất đi, nếu cơ thể được hiến tặng, thì theo một cách nào đó, người ấy vẫn tiếp tục sống trong cơ thể khác. Điều khiến tôi xúc động nhất là suy nghĩ ngay cả khi qua đời, con bà vẫn có thể cống hiến điều gì đó có ý nghĩa cho xã hội.

Tôi tin rằng những tư tưởng nhân văn như vậy cần được lan tỏa để thế hệ trẻ Việt Nam ngày càng có cái nhìn rộng mở hơn về việc hiến tạng.

Mặc dù vấp phải nhiều khó khăn như vậy, tại sao Việt Nam vẫn giữ được chi phí ghép tim thấp hơn so với các nước khác?

Chi phí trong y tế có rất nhiều yếu tố tác động, tuy nhiên, có thể nhìn thấy một số nguyên nhân chính khiến chi phí điều trị - trong đó có chi phí ghép tạng - ở Việt Nam thấp hơn nhiều quốc gia khác.

Trước hết, hệ thống y tế Việt Nam nhận được sự hỗ trợ lớn từ Nhà nước, lương của bác sĩ và nhân viên y tế chủ yếu do Nhà nước chi trả. Đồng thời, nhiều loại trang thiết bị và vật tư y tế được ưu đãi hoặc miễn thuế, khiến chi phí đầu vào thấp hơn đáng kể so với các nước khác. Từ tiền lương cho đến thiết bị, thuốc men… hầu hết đều rẻ hơn.

Bên cạnh đó, bác sĩ Việt Nam linh hoạt và sáng tạo trong việc tiết kiệm chi phí mà vẫn bảo đảm an toàn cho bệnh nhân. Việc này không ảnh hưởng đến chất lượng điều trị nhưng giúp giảm chi phí rất nhiều. Đây là một trong những lý do quan trọng khiến chi phí y tế ở Việt Nam thấp hơn so với nhiều nước trên thế giới.

Kỷ niệm đặc biệt đáng nhớ nhất của bác sĩ trong số các ca ghép tim xuyên Việt đã từng thực hiện là gì?

Trong quá trình thực hiện ghép tim xuyên Việt, tôi có rất nhiều kỷ niệm ấn tượng. Cho đến nay, tôi đã tham gia 16 ca ghép như vậy và mỗi trường hợp đều để lại một dấu ấn riêng. Tuy nhiên, bệnh nhân khiến tôi nhớ nhất là một em bé 14 tuổi.

Em có hoàn cảnh gia đình rất buồn. Bố mất khi em còn nhỏ, còn người anh ruột qua đời vì bệnh tim chỉ một năm trước đó. Không rõ có liên quan đến yếu tố di truyền hay không, nhưng em mắc bệnh cơ tim và rơi vào suy tim giai đoạn cuối. Khi nhập viện, tình trạng của em rất nặng, gần như không thể tự thở. Gần như ngày nào, người mẹ cũng ôm lấy đứa con trai duy nhất còn lại của gia đình và khóc.

Ca ghép tim cho em diễn ra thành công và quá trình hồi phục rất tốt. Sau đó, em trở lại trường học và có thể sinh hoạt, chơi thể thao như bình thường. Hiện nay, bệnh nhân nhí ngày nào đã hơn 20 tuổi và sống khỏe mạnh. Người mẹ từng gửi cho tôi những bức ảnh em đá bóng cùng bạn bè trên sân. Đó là những hình ảnh rất đẹp, luôn được lưu giữ trong tim tôi và trở thành nguồn động viên lớn giúp tôi vượt qua những khó khăn trong nghề.

Năm 2025, bác sĩ về đảm nhận vị trí Giám đốc Trung tâm Tim mạch, Trưởng khoa Ngoại Tim mạch - Lồng ngực - Ghép tạng tại Bệnh viện Đa khoa Vinmec Nha Trang. Hiện Vinmec đã có đủ các trang thiết bị để thực hiện những ca ghép tim như bác sĩ chia sẻ chưa?

Tôi nghĩ đây là một câu hỏi rất hay. Đây cũng chính là một trong những lý do thôi thúc tôi đưa ra quyết định quan trọng: chính thức về công tác tại Bệnh viện Đa khoa Vinmec Nha Trang từ tháng 8/2025. Đây là cơ sở y tế ngoài công lập có trang thiết bị rất hiện đại, máy móc được cập nhật liên tục theo các thế hệ mới. Tôi tin rằng đó là môi trường có đầy đủ điều kiện để xử lý những trường hợp nặng và phức tạp.

Sau gần 40 năm làm nghề, với kinh nghiệm của mình kết hợp cùng hệ thống trang thiết bị của Vinmec, tôi hy vọng trong tương lai gần có thể triển khai được các ca phẫu thuật tim. 

Việc phân bổ tạng được quyết định dựa trên các tiêu chí ưu tiên như mức độ nặng của bệnh, độ tuổi, khoảng cách địa lý… chứ không phân biệt cơ sở y tế công hay tư. Như vậy, khi đã có đầy đủ trang thiết bị và tiếp nhận bệnh nhân đủ điều kiện, chúng tôi hoàn toàn có thể thực hiện các ca ghép ngay tại Vinmec.

Định hướng trong tương lai của bác sĩ khi ở cương vị mới là gì?

Trong quá trình công tác tại Vinmec và cả giai đoạn sau này, tôi đã tham gia đào tạo cho nhiều ê-kíp phẫu thuật tim trong nước, đồng thời hỗ trợ một ê-kíp tại Viêng Chăn (Lào) triển khai phẫu thuật tim.

Trước khi về Vinmec Nha Trang, ước mơ lớn nhất của tôi là có thể triển khai phẫu thuật tim ngay tại đây. Nha Trang là thành phố đáng sống, riêng tỉnh Khánh Hòa đã có hơn 2 triệu dân, chưa kể khu vực Nam Trung Bộ, miền Trung và Tây Nguyên. Tuy nhiên, đến nay khu vực rộng lớn này vẫn chưa có cơ sở nào thực hiện được phẫu thuật tim.

Trong khi đó, nhiều bệnh lý tim mạch không thể chờ đợi hoặc di chuyển xa. Có những “thời gian vàng” nếu bỏ lỡ thì không thể cứu sống bệnh nhân, thậm chí có người không chịu nổi việc vận chuyển đường dài và có thể tử vong trên đường đi.

Nếu phẫu thuật tim được triển khai tại Vinmec Nha Trang, chúng tôi có thể phục vụ một cộng đồng dân cư rất lớn với chi phí hợp lý. Sau phẫu thuật, bệnh nhân cần tái khám thường xuyên, đặc biệt trong những tháng đầu. Việc phải di chuyển 400–500 km suốt nhiều năm sẽ tạo gánh nặng lớn về chi phí và sức khỏe. Vì vậy, mong muốn lớn nhất của tôi khi đến Nha Trang là xây dựng được phẫu thuật tim tại đây và đào tạo đội ngũ kế cận để phát triển chuyên ngành một cách bền vững.

Xin cảm ơn bác sĩ vì những chia sẻ này!