AI và "Lời nguyền xe ngựa": Chúng ta là tài xế hay chỉ là những con ngựa sắp bị đào thải?

Theo Financial Times, những người ủng hộ AI nhiệt thành thường bác bỏ lo ngại về việc công nghệ này sẽ gây ra tình trạng thất nghiệp hàng loạt. Họ thường dẫn chứng rằng trong quá khứ, từng có rất nhiều người sống bằng nghề lái xe ngựa hay sản xuất roi da.

Khi ô tô xuất hiện, những công việc truyền thống đó mất đi nhưng không hề dẫn đến cảnh những dòng người xếp hàng dài chờ cứu đói. Ngược lại, cuộc cách mạng này còn thúc đẩy nền kinh tế phát triển mạnh mẽ và thịnh vượng hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, phe "bi quan" lại lập luận rằng trong cuộc cách mạng AI lần này, con người không đóng vai trò tài xế mà chính là những con ngựa. Cách ví von của phe lạc quan rằng "số phận loài ngựa sẽ tốt hơn khi chuyển từ động vật lao động sang thú vui xa xỉ" cũng chẳng mấy an ủi.

Hãy nhìn vào thực tế phũ phàng đã xảy ra với tổng đàn ngựa trong nửa đầu thế kỷ 20 để thấy câu trả lời rõ nhất. Khi máy móc thay thế sức kéo, vai trò của chúng gần như biến mất khỏi nền kinh tế lao động.

Dù tác động cuối cùng của AI lên thị trường việc làm ra sao, cuộc tranh luận này cho thấy AI hoàn toàn không giống với bất kỳ công nghệ nào từng xuất hiện trước đây. Nó phức tạp hơn, mang lại tiềm năng khổng lồ nhưng cũng đi kèm rủi ro cực lớn.

Những rủi ro này trải dài trên nhiều lĩnh vực: từ thị trường lao động, an ninh mạng, quốc phòng cho đến sức khỏe tâm thần của cộng đồng. Chính vì thế, những người đang nắm quyền kiểm soát AI phải gánh vác những trách nhiệm đặc biệt quan trọng.

Bản thân những người trong ngành AI cũng thừa nhận điều này. Minh chứng là các hướng dẫn "Model Spec" của OpenAI hay các bài nghiên cứu của CEO Anthropic - Dario Amodei về việc thiết lập các giới hạn cho sự vận hành của các mô hình trí tuệ nhân tạo.

Quyền lực của đồng vốn và áp lực lợi nhuận

Thế nhưng, các công ty AI và sản phẩm của họ sẽ luôn tuân thủ một quy tắc tối thượng trước tất cả mọi thứ: đó là tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông trong giới hạn pháp luật cho phép. Khi lợi nhuận xung đột với các nguyên tắc nội bộ, lợi nhuận sẽ luôn là bên chiến thắng.

Đây không phải là điều đáng để tiếc nuối hay trách móc. Đó chính là bản chất và mục tiêu mà hệ thống tư bản doanh nghiệp của chúng ta hướng tới nhằm khuyến khích sự sáng tạo, chấp nhận rủi ro để tạo ra sự tự do và thịnh vượng.

Thông thường, động lực lợi nhuận và lợi ích chung của xã hội sẽ song hành một cách đẹp đẽ. Nhưng trong kỷ nguyên mới, các quy tắc cũ vẫn tồn tại: doanh nghiệp chỉ chủ động quản lý hoặc chi trả cho các hệ lụy xã hội mà họ tạo ra khi bị bắt buộc bởi luật pháp.

Dòng vốn đổ vào lĩnh vực AI hiện nay lớn đến mức kinh ngạc. Các "ông lớn" công nghệ dự kiến sẽ đầu tư hơn 600 tỷ USD vào không gian này chỉ riêng trong năm nay để duy trì vị thế dẫn đầu.

Các startup AI cũng không kém cạnh khi huy động được 73 tỷ USD trong quý I năm 2025. Đặc biệt nhất là OpenAI, công ty này vừa gọi vốn thành công tới 122 tỷ USD chỉ trong một vòng duy nhất vào tháng trước.

Nguồn vốn khổng lồ này đến từ những nhà đầu tư đòi hỏi tỷ suất lợi nhuận rất cao. Họ hiểu rõ rằng ngành công nghiệp này sẽ sớm cần thêm nhiều vốn hơn nữa để mua sắm năng lực tính toán và phần cứng chuyên dụng.

Áp lực tài chính này sẽ gạt sang một bên những nhà điều hành quá thận trọng. Nó tạo ra một cuộc chạy đua vũ trang công nghệ, nơi mà việc quá ưu tiên cho các rào cản an toàn có thể khiến doanh nghiệp bị tụt hậu và trở nên mờ nhạt.

Amodei từng lập luận về sự giằng co giữa việc xây dựng các hệ thống AI an toàn, không đe dọa nhân loại với việc phải chạy đua để dẫn trước các quốc gia độc tài - những bên có thể dùng AI làm công cụ chống lại chúng ta.

Thực tế, trước khi mối quan hệ đó phát tác, các CEO AI phải đau đầu cân bằng giữa an toàn và cạnh tranh thị trường. Nếu Sam Altman hay Amodei làm phật lòng nhà đầu tư vì quá chú trọng an toàn mà bỏ qua tăng trưởng, họ sẽ bị sa thải ngay lập tức.

Sự nhạy cảm của ngành này đối với kỳ vọng về doanh thu là cực kỳ lớn. Tuần qua, tin OpenAI trượt các mục tiêu nội bộ về doanh số và người dùng đã làm chao đảo sàn Nasdaq, khiến công ty phải vội vàng gọi đó là tin "câu view".

Dù Dario Amodei có chân thành khẳng định ông đang "tập trung ngày đêm để lèo lái chúng ta tránh xa các kết quả tiêu cực và hướng tới những điều tích cực", thì những lời đó vẫn chỉ là thứ yếu so với thực tế kinh tế.

Bởi lẽ, các cấu trúc khuyến khích của thị trường hiện nay không quan tâm đến tâm huyết cá nhân của ông bằng các số liệu tăng trưởng và lợi nhuận thực tế mà doanh nghiệp mang lại cho cổ đông.

Vai trò của công dân và khung pháp lý mới

Quan sát đơn giản này cho thấy một sự thật: những rủi ro do AI tạo ra chỉ có thể được quản lý hiệu quả bởi chính phủ và người dân, chứ không thể trông chờ hoàn toàn vào sự tự giác của doanh nghiệp. Việc thiết lập quy định sẽ rất phức tạp và đầy thách thức.

Vậy một khung pháp lý tốt nên như thế nào? Nó không nên cố bảo vệ các nhóm nghề nghiệp cụ thể theo kiểu khiên cưỡng, vì điều đó chỉ dẫn đến việc lãng phí nguồn lực xã hội để trả tiền cho những công việc không còn năng suất.

Thay vào đó, các công cụ pháp lý cần được thiết kế riêng biệt cho từng loại tác hại: từ tổn thất vật chất, rủi ro kỹ thuật số cho đến tâm lý và tài chính. Trách nhiệm pháp lý cần được xem xét nghiêm túc giống như cách chúng ta quản lý các sản phẩm nguy hiểm như chất nổ.

Chúng ta cũng cần định nghĩa lại luật đại lý khi áp dụng cho các thực thể không phải con người. Quan trọng hơn, các nhà đầu tư cần phải trực tiếp chịu trách nhiệm và có rủi ro gắn trong các vấn đề liên quan đến an toàn AI.

Ngay từ đầu, cần bác bỏ quan điểm cho rằng sản phẩm này quá khác biệt hay quá phức tạp đến mức người dân không thể tham gia góp ý quản lý. AI có thể là thứ mới mẻ, nhưng bản chất vận hành của chủ nghĩa tư bản thì không hề thay đổi.

*Nguồn: Financial Times