45,5 triệu xe điện, 61.000 đơn khiếu nại: Trung Quốc đang đối mặt "cơn ác mộng" mới mang tên trạm sạc

Theo trang tin 36Kr, sự tăng trưởng thần tốc trong suốt 10 năm liên tiếp của ngành công nghiệp xe năng lượng mới (NEV) đã biến việc sạc điện trở thành một phần tất yếu trong cuộc sống của hàng chục triệu chủ xe tại Trung Quốc.

Tính đến cuối tháng 4 năm 2026, lượng xe năng lượng mới lưu hành trên toàn Trung Quốc đã đạt khoảng 45,5 triệu chiếc, đưa tỷ lệ xe so với trụ sạc chạm mức 2,12:1. Tuy nhiên, song hành với tốc độ mở rộng chóng mặt về quy mô hạ tầng, trải nghiệm của người dùng lại đang tỏ ra hụt hơi một cách đáng lo ngại.

Hiện nay, ngày càng nhiều tài xế nhận thấy việc quét mã sạc tại các trạm công cộng đang biến thành một trò chơi "mở hộp mù" (blind box) đầy rủi ro. Trên cùng một trụ sạc, hàng loạt mã QR khác nhau được dán chồng chất, hiển thị những mức giá hoàn toàn khác biệt với mức chênh lệch phí dịch vụ có thể lên tới gấp đôi.

Số liệu từ Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường Quốc gia Trung Quốc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: Trong năm 2025, các khiếu nại liên quan đến hạ tầng sạc xe năng lượng mới đạt tới 61.000 vụ, tăng đột biến 47,8% so với cùng kỳ năm ngoái.

Trong đó, các phản ánh về tình trạng hỗn loạn tính giá qua mã QR và phí dịch vụ không minh bạch chiếm đến hơn 30%. Từ Tế Nam, Tây An cho đến Hàng Châu, Thâm Quyến (Trung Quốc), dịch vụ sạc xe vốn được coi là tiện ích chuẩn hóa nay lại biến thành một ma trận “dò mìn” đầy nhức nhối đối với người tiêu dùng.

Ma trận giá cước

Tại một trạm sạc lớn bên bờ hồ Đại Minh (Thành phố Tế Nam, Trung Quốc), anh Tôn Hạo từng có thói quen tiện tay quét bất kỳ mã QR nào dán trên trụ để trả phí sạc pin. Thói quen này chỉ dừng lại khi anh được một chủ xe sành sỏi cảnh báo về sự không thống nhất của hệ thống giá.

Tiến hành xác thực ngay tại hiện trường, anh Tôn Hạo ngỡ ngàng nhận ra: Trong cùng một khung giờ, mã QR chính thức của đơn vị vận hành trạm hiển thị tiền điện là 0,28 Nhân dân tệ/kWh và phí dịch vụ là 0,3 Nhân dân tệ/kWh.

Thế nhưng, ngay bên cạnh, mã QR của một nền tảng tổng hợp (aggregator) lại niêm yết mức phí dịch vụ lên tới 0,6 Nhân dân tệ/kWh, dù giá điện gốc vẫn giữ nguyên 0,28 Nhân dân tệ.

Như vậy, trên cùng một thiết bị và cùng một nguồn điện, chi phí dịch vụ đã bị đội lên gấp đôi.

Thực trạng “một trụ sạc nhiều mã” này không phải là cá biệt mà đã trở thành căn bệnh mang tính hệ thống. Tại quận Lịch Thành (Thành phố Tế Nam, Trung Quốc), người ta ghi nhận một trụ sạc dán tới 4-5 loại mã khác nhau: từ mã chính thức, mã của các ứng dụng liên kết, mã quảng cáo, cho đến cả liên kết cho vay và trang web “độc hại”.

Người dùng rơi vào tình trạng tiến thoái nghi ngờ khi không thể biết đâu là mã an toàn và có giá kinh tế nhất nếu không bấm thử từng đường link.

Câu chuyện tương tự cũng xảy ra với anh Trương tại Bắc Kinh. Khi quét hai mã QR khác nhau trên cùng một trụ sạc, anh nhận được hai biểu giá riêng biệt: mã của trạm Yunkuai Chong báo giá 1,06 Nhân dân tệ/kWh, trong khi nền tảng tổng hợp Xindiantu đưa ra mức 1,02 Nhân dân tệ/kWh (giảm 0,04 Nhân dân tệ) nhưng liên tục chèn quảng cáo kích hoạt thẻ hội viên ở vị trí trung tâm nhằm ràng buộc khách hàng.

Ngoạn mục hơn, các chiêu trò khuyến mãi ảo cũng được tung ra để bẫy người dùng. Anh Trần, một tài xế công nghệ tại Hàng Châu, đã tin vào dòng chữ “Phí dịch vụ giảm 50%” trên một mã QR dán ở trụ sạc.

Chỉ sau khi hoàn tất chu trình sạc vào buổi chiều, anh mới vỡ lẽ ưu đãi này chỉ áp dụng cho khung giờ đêm. Kết quả, anh phải trả mức phí cao hơn cả hai mã QR còn lại.

Như vậy, hệ quả của ma trận này là một quy trình mập mờ: Trước khi sạc, người dùng không thể biết chắc tổng chi phí, trong quá trình sạc thì không thể đối chiếu logic tính giá, và sau khi sạc nếu phát hiện sai sót thì người dùng cũng hoàn toàn bất lực vì các bên đùn đẩy trách nhiệm.

Đối với các tài xế kinh doanh vận tải vốn phải sạc xe hàng ngày, mức chênh lệch vài xu trên mỗi kWh tưởng chừng nhỏ này có thể tích tụ thành khoản tổn thất lên tới hàng trăm Nhân dân tệ mỗi tháng.

Cuộc chiến giành giật lưu lượng

Để hiểu được tại sao một trụ sạc pin xe điện tại Trung Quốc lại có thể xuất hiện nhiều mã QR đến vậy thì cần nhìn vào lịch sử phát triển theo kiểu “chiếm đất giành phần” của thị trường hạ tầng năng lượng Trung Quốc.

Trong giai đoạn sơ khai, thị trường là sân chơi độc lập của các nhà vận hành lớn như Star Charge, TELD hay State Grid. Họ tự đầu tư trạm, tự quản lý và mỗi trụ sạc chỉ sở hữu duy nhất một mã QR chính chủ.

Bước ngoặt xuất hiện khi các nền tảng tổng hợp trỗi dậy. Mô hình này không tự xây dựng dòng trụ vật lý mà chọn cách tích hợp phần mềm, kết nối các trạm sạc nhỏ lẻ vào hệ thống của mình rồi dán mã QR riêng lên thiết bị để thu hút người dùng.

Về mặt kinh tế, giá điện cơ bản chịu sự quản lý và định giá của chính phủ, nhưng phí dịch vụ lại do các doanh nghiệp tự chủ, thường dao động từ 0,1 đến 0,3 Nhân dân tệ/kWh. Khi các nền tảng tổng hợp tham gia vào chuỗi cung ứng, họ sẽ trích tỷ lệ hoa hồng từ 15% đến 30%.

Để đảm bảo biên lợi nhuận, mức chi phí “bị bóc lột” qua nhiều tầng trung gian này cuối cùng đều được chuyển giao cho người tiêu dùng gánh chịu.

Bên cạnh đó, làn sóng đào thải và thay thế các nhà vận hành cũng để lại những “di sản” hỗn loạn. Nhiều dòng vốn rút đi sau giai đoạn đầu tư ồ ạt, để lại các trạm sạc trong tình trạng “vô chủ” về mặt kỹ thuật.

Mã QR cũ chưa được bóc gỡ, mã mới của đơn vị tiếp quản đã đè lên, tạo điều kiện cho rác quảng cáo bám theo.

Khảo sát thực tế cho thấy, tại Tế Nam (Trung Quốc), nhiều số điện thoại đường dây nóng in trên cột sạc đã rơi vào tình trạng ngừng hoạt động.

Tại Bắc Kinh, một số trạm sạc ủy quyền gặp lỗi hệ thống khiến việc quét mã trên màn hình không thể hiển thị số điện đã sạc.

Thậm chí tại Tây An, nhiều chủ xe quét mã xong thì nhận được thông báo “Trạm này đã ngoại tuyến” từ một ứng dụng đã dừng hoạt động từ lâu, dù mã QR vẫn nằm chễm chệ trên thiết bị.

Rễ sâu của vấn đề còn nằm ở lỗ hổng công nghệ và tư duy “trọng xây dựng, nhẹ quản lý”. Phần lớn các trụ sạc hiện nay tại Trung Quốc đều thiếu một danh tính kỹ thuật số đồng bộ và giao diện tương tác thông minh.

Sự vắng bóng hoặc hạn chế của màn hình hiển thị biến mã QR thành một công cụ định danh giá rẻ, dễ bị làm giả hoặc dán đè.

Ngành hạ tầng năng lượng từ lâu đã thiếu các quy định pháp lý bắt buộc về việc công khai giá cước một cách trực quan trước khi người dùng thực hiện thao tác quét mã.

Báo cáo từ Hội Bảo vệ Người tiêu dùng thành phố Hàng Châu (Trung Quốc) chỉ ra rằng, lỗi thiết bị (trụ sạc hỏng) chiếm tới 47,05% tổng số khiếu nại, trở thành rào cản lớn nhất đối với trải nghiệm khách hàng.

Đáng chú ý, báo cáo tài chính quý I/2025 của một doanh nghiệp vận hành trụ sạc hàng đầu cho thấy, chi phí vận hành bảo trì bình quân ngày trên mỗi trụ đã được siết chặt từ 5,2 Nhân dân tệ (năm 2023) xuống còn 2,8 nhân dân tệ. Hệ quả tất yếu của việc cắt giảm ngân sách này là tỷ lệ hỏng hóc thiết bị đã tăng vọt tới 40%.

Vì một mã QR mới đại diện cho một nguồn thu lưu lượng mới, trong khi việc thu dọn mã cũ không mang lại lợi ích kinh tế, các đơn vị vận hành của Trung Quốc chọn cách ngó lơ.

Một chuyên gia trong ngành tiết lộ, một số chủ mặt bằng thậm chí còn chủ động ký kết với nhiều nền tảng tổng hợp cùng lúc để thu “phí kết nối” hoặc ăn chia chiết khấu.

Trong bài toán lợi nhuận này, lợi ích và trải nghiệm của chủ xe rõ ràng bị xếp ở nấc thang cuối cùng.

Cách đưa dịch vụ sạc pin ở Trung Quốc trở lại giá trị cốt lõi

Trước bối cảnh trận đồ mã QR bủa vây, các tài xế lâu năm đang phải tự bảo vệ mình bằng những biện pháp thủ công.

Nhiều tài xế xe công nghệ chia sẻ kinh nghiệm: Nên ưu tiên tuyệt đối các ứng dụng chính thức từ các nhà sản xuất xe có hệ thống tự doanh lớn như NIO, XPeng, Tesla hoặc các đơn vị vận hành chuỗi chuyên nghiệp như TELD, Star Charge.

Người dùng được khuyến cáo tránh xa các trụ sạc dán mã lộn xộn, đồng thời phải thực hiện thói quen chụp lại màn hình biểu giá trước khi cắm sạc và lưu giữ hóa đơn điện tử để làm bằng chứng pháp lý khi xảy ra tranh chấp.

Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế đều đồng thuận rằng, những giải pháp mang tính tự phát của người tiêu dùng không thể thay thế cho một hành lang pháp lý nghiêm chỉnh. Để chấm dứt tình trạng hỗn loạn, việc quản lý phải được thực hiện bằng các quy định cứng rắn từ cơ quan chức năng.

Giải pháp cơ bản nhất được đề xuất là việc chuẩn hóa nguyên tắc “một trụ sạc một mã chính”. Cơ quan quản lý cần buộc các đơn vị sở hữu phải dọn dẹp mặt bằng thông tin trên thân trụ.

Mỗi thiết bị chỉ được phép hiển thị một mã QR độc quyền của đơn vị chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất. Các mã của nền tảng đối tác nếu muốn xuất hiện phải có chứng nhận ủy quyền rõ ràng và bắt buộc phải đính kèm nhãn hiển thị giá minh bạch, trực quan.

Bên cạnh đó, các giải pháp công nghệ mới cũng đang được đưa vào thử nghiệm. Một số địa phương đang thí điểm lắp đặt màn hình mực điện tử (e - ink) trên thân trụ để cập nhật liên tục biểu giá điện biến động theo thời gian thực.

Một số ứng dụng cũng cập nhật tính năng “so sánh giá một chạm”, người dùng chỉ cần quét một mã duy nhất là có thể nhìn thấy bảng đối chiếu tổng chi phí sạc của tất cả các bên liên kết, xóa bỏ hoàn toàn việc phải thao tác thủ công trên từng ứng dụng.

Về mặt vĩ mô, Cục Năng lượng Quốc gia Trung Quốc đã chính thức đưa ra cam kết sẽ siết chặt kỷ cương thị trường.

Thông qua Nền tảng Dịch vụ Giám sát Hạ tầng Sạc Quốc gia, cơ quan này sẽ tăng cường tần suất kiểm tra tình trạng vận hành và biểu phí của các doanh nghiệp, thúc đẩy nâng cao tỷ lệ khả dụng của thiết bị và năng lực xử lý sự cố kỹ thuật.

Song song đó, các đơn vị quản lý thị trường sẽ tăng cường mức độ chế tài đối với các hành vi vi phạm về giá, đồng thời mở rộng các kênh tiếp nhận tố cáo từ người dân.

Suy cho cùng, sạc điện cho một phương tiện giao thông không thể và không được phép duy trì mô hình của một chiếc “hộp mù”. Sự minh bạch, công bằng và tiện lợi mới là nền tảng vững chắc để một ngành công nghiệp đạt quy mô hàng chục triệu người dùng phát triển bền vững.

Về lâu dài, khi công nghệ kết nối đồng bộ giữa phương tiện và hạ tầng sạc (Vehicle to Pile) hoàn thiện, chiếc xe sẽ tự động nhận diện trụ sạc và lựa chọn phương án tối ưu nhất về chi phí cho người dùng mà không cần đến bất kỳ chiếc mã QR nào trên thân máy.

Khi các lớp mã QR rác bị bóc gỡ, khi người lái xe tại Trung Quốc không còn phải đứng phơi mình dưới nắng gắt để so sánh từng xu chi phí, dịch vụ sạc xe điện mới thực sự quay trở lại với bản chất cốt lõi, đó là một tiện ích công cộng văn minh và minh bạch.

Quá trình chuyển dịch từ hỗn loạn sang trật tự này là một lộ trình bắt buộc tại Trung Quốc, và toàn bộ nội địa Trung Quốc đang kỳ vọng quá trình này sẽ được thúc đẩy với tốc độ nhanh nhất có thể, để việc sạc xe năng lượng mới tại Trung Quốc sớm trở lại đúng bản chất: minh bạch, thuận tiện và đáng tin cậy.

*Nguồn: 36kr, SCMP