TẢNG BĂNG TAN TẠI BẮC CỰC
Có một thứ đầy tính điện ảnh và cũng rất đáng sợ, đó là khi vệ tinh ngoài không gian gửi về những hình ảnh cho thấy lớp băng vĩnh cửu tại Bắc Cực đang ngày một tan nhanh bởi biến đổi khí hậu. Những vùng đất đá trơ trọi dần lộ ra.
Nhưng giới tài phiệt tại các cường quốc không nhìn hiện tượng đó như một thảm họa sinh thái đơn thuần, họ nhìn thấy ở đó sự hiện diện của hàng loạt khoáng sản chiến lược như đất hiếm phẩm cấp cao và chất bán dẫn quan trọng bậc nhất germanium, gallium. Và cuộc đua nhằm khai thác tài nguyên dưới lớp băng đã xảy ra.
Tiếng băng rạn ở Bắc Cực trở thành một phần trong hình thái xung đột mới trên toàn cầu: Cuộc chiến tài nguyên khốc liệt.
Nếu thuế quan chỉ làm đội giá hàng hóa, thì cuộc chiến tài nguyên lại mang sức mạnh ở cấp độ gốc rễ bằng cách khiến các nhà máy công nghệ và công nghiệp quốc phòng phương Tây rơi vào cảnh "đắp chiếu" vì thiếu nguyên liệu.
Nhận thức rõ quyền lực, từ tháng 10/2025, Bộ thương mại Trung Quốc đã liên tiếp ban hành các Thông báo số 61, 62 và 68, siết chặt xuất khẩu từ đất hiếm cho đến Vonfram và Antimon. Sản phẩm sản xuất tại nước ngoài chứa 0,1% đất hiếm từ Trung Quốc cũng cần giấy phép của cơ quan này.
.png)
Ở bên kia bán cầu, nước Mỹ cũng hành động. Chính phủ nước này đã ký Đạo luật Giảm lạm phát (IRA), Đạo luật CHIPS và Khoa học, Đạo luật Sản xuất Quốc phòng (DPA), cung cấp 500 tỷ USD cho các chương trình phát triển chuỗi cung ứng mà khoáng sản chiến lược là trọng tâm. Bộ Chiến tranh Mỹ phân loại Vonfram, Bismut và florit vào danh sách vật liệu quốc phòng quan trọng và thiết lập chương trình dự trữ bắt buộc.
Để hồi sinh an ninh tài nguyên, Mỹ dùng 4 "liều thuốc đặc hiệu". Thứ nhất, rút ngắn thời gian cấp phép cho các dự án khai thác từ 29 năm xuống còn chưa đầy 1 tháng với hơn 50 dự án được đưa vào danh sách ưu tiên. Thứ 2, bơm 100 tỷ USD vốn vay trực tiếp từ chính phủ cho 3 doanh nghiệp. Thứ 3, thiết lập cơ chế sàn giá để mua khoáng sản từ các quốc gia đồng minh. Và đặc biệt là khởi động Project Vault – một quỹ 12 tỷ USD chuyên dụng để thu mua và dự trữ khoáng sản.
.png)
.png)
CƠN TĂNG SỐC CỦA VONFRAM
Giữa bàn cờ địa chính trị ấy, Vonfram (Tungsten, nguyên tố W) nổi lên không chỉ như một kim loại, mà là một "vũ khí". Từ mức giá lẹt đẹt quanh 330 USD/MTU hồi đầu năm 2025, Vonfram đã bắt đầu một hành trình leo dốc ngoạn mục, chạm 862 USD/MTU vào cuối năm, và rồi “điên cuồng” vọt lên gần 3.000 USD/MTU vào ngày 28/3/2026 – theo dữ liệu từ Almonty và FastMarkets.
.png)
Động lực của cú "bẻ lái" lịch sử này đến từ Trung Quốc – quốc gia đang nắm giữ tới hơn 80% sản lượng khai thác Vonfram toàn cầu. Thay vì hào phóng xuất khẩu như những thập kỷ trước, Trung Quốc bất ngờ thu hẹp quyền xuất khẩu APT (Ammonium Paratungstate – sản phẩm tinh chế từ quặng Vonfram) vào tay 15 doanh nghiệp nhà nước, đồng thời mạnh tay cắt giảm hạn ngạch khai thác. Họ chuyển hẳn sang vị thế nhập siêu tinh quặng để phục vụ cơn khát nguyên liệu của chính mình.
Kết quả là, xuất khẩu APT của Trung Quốc rơi tự do 70%, để lại một lỗ hổng khổng lồ lên tới 79.000 tấn WO3 (Oxit Vonfram) cho phần còn lại của thế giới.
.png)
.png)
.png)
Trong khi đó, nhu cầu lại bùng nổ ở những lĩnh vực "không nhạy cảm với giá". Do đặc tính siêu cứng và chịu nhiệt, Vonfram là vật liệu không thể thay thế trong quốc phòng – từ đạn xuyên giáp đến động cơ tên lửa – và cả trong hạ tầng AI tối tân. Vì chi phí Vonfram chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong một quả tên lửa hay máy chủ AI trị giá triệu đô, người mua sẵn sàng chấp nhận mức giá cao.
.png)
.png)
Sự khan hiếm cực đoan của nguồn cung vật chất đã lập tức châm ngòi cho một làn sóng tăng trưởng bùng nổ trên các sàn giao dịch chứng khoán toàn cầu. Chỉ trong thời gian ngắn, cổ phiếu của hàng loạt doanh nghiệp khai thác Vonfram đã ghi nhận mức tăng trưởng bằng lần.
Trong đó, cổ phiếu MSR của Masan High-Tech Materials (MSR) tại Việt Nam tăng 310% từ đầu năm 2025 đến nay. Đà tăng “bốc” hơn từ đầu năm 2026 khi cuộc chiến tài nguyên ngày càng gay gắt, cổ phiếu MSR tăng 87% từ đầu năm 2026.
MỎ VONFRAM LỚN NHẤT NGOÀI TRUNG QUỐC
Để hiểu sự thăng hoa của MSR, phải nhìn lại mỏ đa kim Núi Pháo (Thái Nguyên) – một "kho báu" hiếm hoi sở hữu 4 dòng sản phẩm chiến lược trên một thân quặng duy nhất: Vonfram, Florit, Bismut và Đồng. Trữ lượng 83,2 triệu tấn quặng, bao gồm Giai đoạn 1A và 1B, giúp Núi Pháo trở thành một trong những mỏ vonfram có trữ lượng lớn nhất ngoài Trung Quốc.
Tuy nhiên, sở hữu một tài sản tiềm năng không đồng nghĩa với việc nắm chắc một thương vụ dễ chuyển hóa thành lợi nhuận. Núi Pháo từng được ví như một "đóa hồng nhiều gai", khiến không ít định chế tài chính lớn phải nếm trải thất bại.
Tiberon Minerals (Canada) phát hiện ra Núi Pháo vào giữa thập kỷ 1990 và nhận giấy phép vào năm 2004. Khác với nhiều dự án khai khoáng ở Việt Nam, ngay từ thời Tiberon, dự án đã được định hướng để triển khai một cách bài bản, từ việc giải tỏa tái định cư tới việc triển khai.
Dự án này đã chứng kiến bước ngoặt khi 70% cổ phần được chuyển nhượng cho quỹ đầu tư Dragon Capital vào năm 2007 với giá khoảng 225 triệu USD – theo nguồn tin quốc tế.
Cơn sang chấn từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đã khiến thị trường khoáng sản đóng băng, kéo theo sự sụt giảm nghiêm trọng về giá. Hệ quả là Dragon Capital rơi vào thế bế tắc khi không thể thu xếp được nguồn vốn khổng lồ để triển khai dự án. Đến cuối năm 2008, dự án rơi vào trạng thái "cạn kiệt" thanh khoản, công tác giải phóng mặt bằng đình trệ kéo theo những hệ lụy xã hội phức tạp, khiến dự án đứng trước rủi ro bị cơ quan quản lý thu hồi giấy phép. Chỉ sau 3 năm điều hành, Dragon Capital đã phải ghi nhận khoản lỗ ước tính lên tới 200 triệu USD – một trong những thương vụ thảm bại nhất của định chế này tại thị trường Việt Nam.
Trong bối cảnh dự án lâm vào ngõ cụt và mâu thuẫn nội bộ leo thang, năm 2010, Tập đoàn Masan – dù là một "người ngoại đạo" trong lĩnh vực khai khoáng – đã bất ngờ thực hiện thương vụ M&A lịch sử.
Thương vụ này được giới quan sát ví von một cách đầy hình ảnh: Masan như "thực khách" xuất hiện khi "bàn tiệc thịnh soạn" đã được chuẩn bị gần hoàn tất. Kho báu Núi Pháo đã được khai thác. Năm 2014, mẻ Vonfram đầu tiên chính thức xuất xưởng, đánh dấu sự vận hành của một mỏ khoáng sản mới hiếm hoi trên bản đồ thế giới sau 15 năm chờ đợi.
.png)
CUỘC CHƠI ĐỐT TIỀN CHỜ ĐẾN THIÊN THỜI
Dẫu nắm trong tay "kho báu", Masan nhanh chóng nhận ra rằng khai khoáng là một cuộc chơi tàn khốc, đốt tiền và đòi hỏi sự kiên nhẫn. Mặc dù tỷ phú Nguyễn Đăng Quang – trong một số cuộc họp Đại hội cổ đông thường niên của MSR đã nói đi nói lại rằng “Chúng ta đang nắm trong tay kho báu của trời”, nhưng mỏ Núi Pháo đã có thời kỳ giống như một "hố đen" nuốt lợi nhuận của tập đoàn.
Dù MSR đạt quy mô doanh thu 14.093 tỷ đồng vào năm 2023 và 14.336 tỷ đồng vào năm 2024, công ty vẫn lỗ sau thuế lần lượt là 1.530 tỷ đồng và 1.587 tỷ đồng.
Kết quả tiêu cực này bắt nguồn từ đòn bẩy tài chính cao với chi phí lãi vay "ngốn" sạch lợi nhuận (riêng năm 2023 trả hơn 1.503 tỷ đồng lãi vay), cộng hưởng cùng hiệu quả kém tại công ty con H.C. Starck (HCS), giá Vonfram thấp và sự cố tạm dừng nổ mìn tại Núi Pháo từ tháng 4/2023 - tháng 3/2024 khiến chi phí vận hành đội lên cao.
MSR đã thực hiện quyết sách thoái 100% vốn tại HCS cho Mitsubishi Materials với giá 134,5 triệu USD vào cuối năm 2024. Sau khi thoái vốn, MSR ký hợp đồng bao tiêu với HCS và sử dụng số tiền thu được để trả nợ. Theo đó, doanh thu năm 2025 giảm so với cùng kỳ do không còn hợp nhất HCS, nhưng lợi nhuận được cải thiện đáng kể.
- Công ty giảm 350 tỷ đồng lãi vay. Tỷ lệ nợ ròng/EBITDA từ mức rủi ro 6,0 lần về ngưỡng an toàn 4,8 lần.
- Chưa kể, động thái tái cấu trúc hoàn tất đúng vào khoảnh khắc "thiên thời". Việc khôi phục hoạt động nổ mìn mang lại nguồn quặng tươi chất lượng cao (tỷ lệ thu hồi tăng lên 56,3%) ngay trước "siêu chu kỳ" của Vonfram.
- Mảng vonfram đã chuyển biến từ mức lỗ gộp 594 tỷ đồng và 620 tỷ đồng trong năm 2023 và 2024 sang phục hồi mạnh vào năm 2025. Công ty báo lãi trở lại 11 tỷ đồng.
Xét về doanh thu, Vonfram là mảng kinh doanh cốt lõi của MSR, đóng góp khoảng 60% doanh thu trong năm 2025, tiếp theo là Fluorspar (19%) và đồng (18%), Bitmut và các sản phẩm khác chiếm phần còn lại.
.png)
Trong bối cảnh cuộc chiến tài nguyên giữa các quốc gia, vị thế của MSR trở nên độc tôn và khó bị sao chép hơn bao giờ hết. Với việc nắm giữ 21% nguồn cung vonfram toàn cầu ngoài Trung Quốc, có thể đây sẽ là "cứu cánh" cho chuỗi cung ứng của phương Tây.
Theo Quyết định 2581/QĐ-TTg và Luật Địa chất và Khoáng sản mới (có hiệu lực từ tháng 7/2025), MSR có lợi thế lớn khi được ưu tiên mở rộng mỏ thêm khoảng 55 triệu tấn quặng mà không cần đấu giá. Dự án mở rộng này không chỉ giúp đồng bộ hóa ranh giới mỏ với quy hoạch của Chính phủ mà còn kéo dài tuổi thọ khai thác của Núi Pháo đến tận năm 2036.
Báo cáo phân tích của Vietcap đánh giá, nguồn cung từ mỏ Vonfram ngoài Trung Quốc đã và sẽ còn hạn chế khi đối mặt với thời gian phát triển dài do các rào cản về quy định pháp lý, tài chính, xây dựng… Các dự án đang triển khai sẽ khó có khả năng bù đắp được mức thâm hụt nguồn cung ngoài Trung Quốc khi đi vào vận hành.
Cũng theo MSR, hầu hết các dự án được đề xuất là "mỏ Vonfram mới" cuối cùng đều không thể đi vào sản xuất thực tế. Trong thập kỷ qua, mặc dù có khoảng 10 dự án triển vọng trên lý thuyết, nhưng chỉ có một số ít thực sự bắt đầu hoặc chuẩn bị được đưa vào hoạt động, và vài dự án trong số đó đã bị đình trệ hoặc đóng cửa.
Dưới đây là danh sách các dự án Vonfram được đưa vào vận hành gần đây hoặc đang trong quá trình phát triển trên toàn cầu và có khả năng cao nhất để tiến tới giai đoạn sản xuất.
.png)
Từ một "tay ngang" phải gánh khoản nợ khổng lồ, Masan đã vượt qua giai đoạn khó khăn để chờ đến thiên thời. Đến nay, mỏ Núi Pháo không chỉ là một mỏ khoáng sản mà đã trở thành tài sản địa chính trị, một mắt xích không thể thiếu trong việc đảm bảo an ninh vật liệu cho ngành công nghệ và quốc phòng toàn cầu.
Nguồn dữ liệu: Nguồn: Almonty, ITIA, Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) 2026, MSR, Vietcap
.jpg "Chuyên gia đưa ra kịch bản chứng khoán Việt Nam sau khi được FTSE nâng hạng")
