Phải khâm phục Iran vì họ vẫn làm được điều kinh ngạc này

Bị cô lập khỏi thị trường toàn cầu và các nguồn vốn mạo hiểm, những startup tại Tehran đã tự mình xây dựng nên một nền kinh tế kỹ thuật số song song đầy ấn tượng, theo Ctech.

Đừng nghĩ Iran lạc hậu

Hãy tạm quên đi những tên lửa đạn đạo, tiếng còi báo động không kích hay Lực lượng Vệ binh Cách mạng. Cũng hãy tạm gác lại những cái tên như Donald Trump, Ali Khamenei, Benjamin Netanyahu hay những căng thẳng tại eo biển Hormuz.

Đã đến lúc chúng ta cần làm quen với một khía cạnh khác ít được biết đến hơn: ngành công nghệ cao của Tehran.

Dù không có sàn Nasdaq, không có những thương vụ thoái vốn đình đám, lại phải đối mặt với đồng nội tệ đầy biến động, nhưng một lĩnh vực công nghệ quan trọng đến kinh ngạc đã âm thầm lớn mạnh tại Iran trong thập kỷ qua. Nó phát triển phần lớn dưới tầm quan sát của thế giới, bất chấp các tầng lớp lệnh trừng phạt và những rào cản mang tính hệ thống.

Lĩnh vực công nghệ cao của Iran bao phủ gần như mọi ngóc ngách: từ giao thông thông minh, thương mại điện tử, nền tảng video, dịch vụ fintech cho đến cả các nhà cung cấp hạ tầng điện toán đám mây nội địa.

Điều khiến sự phát triển này trở nên phi thường chính là môi trường mà nó đang vận hành. Iran gần như bị cắt đứt khỏi hệ thống tài chính toàn cầu, bị ngắt kết nối với các nhà cung cấp dịch vụ đám mây lớn và bị cô lập khỏi các quỹ đầu tư mạo hiểm hàng đầu thế giới. Thế nhưng, bất chấp tất cả, cỗ máy này vẫn hoạt động trơn tru.

Hãy nhìn vào Digikala, cái tên thường được ví như "Amazon của Iran". Công ty được thành lập vào năm 2006 bởi hai anh em sinh đôi Hamid Mohammadi và Saeid Mohammadi, sau khi họ nỗ lực mua một chiếc máy ảnh kỹ thuật số nhưng lại phát hiện mình bị lừa mua đồ cũ với giá cắt cổ.

Để đáp trả, họ đã lập ra một trang web chuyên đánh giá sản phẩm và so sánh giá cả. Theo thời gian, nền tảng này đã lột xác thành một chợ điện tử khổng lồ, là nơi kinh doanh của hàng chục nghìn người bán, phục vụ hàng triệu người dùng và vận hành các trung tâm logistics trên khắp cả nước.

Kế đến là Snapp!, ra đời vào năm 2014. Khởi đầu là phiên bản Uber của Iran, Snapp! sau đó đã mở rộng thành một hệ sinh thái "siêu ứng dụng": từ SnappFood (giao đồ ăn), SnappMarket (đi chợ hộ), SnappPay (thanh toán) cho đến SnappTrip (dịch vụ du lịch).

Bạn đang tìm kiếm YouTube? Tại Iran, câu trả lời là Aparat. Nền tảng video này được ra mắt vào năm 2011 sau khi YouTube bị chặn trong thời gian dài kể từ sau các cuộc biểu tình năm 2009. Trong bối cảnh vắng bóng các đối thủ phương Tây, Aparat đã trở thành nền tảng video thống trị tại Iran.

Và nếu Netflix là thứ bạn mong muốn, đã có Filimo – một dịch vụ phát trực tuyến với hàng triệu người dùng, cung cấp cả nội dung trong nước lẫn quốc tế thông qua các gói thuê bao trả phí. Cùng với các nền tảng tương tự, Filimo tạo nên một ngành công nghiệp video theo yêu cầu (VOD) nội địa, vận hành trong khuôn khổ chặt chẽ.

Sức mạnh nội tại

Mới nhìn qua, nhiều công ty này có vẻ như chỉ là bản sao địa phương của các nền tảng phương Tây. Tuy nhiên, đằng sau bề nổi đó, một làn sóng đổi mới thứ hai đã bắt đầu trỗi dậy trong những năm gần đây, tập trung vào việc giải quyết các thách thức nội tại trong các lĩnh vực như thanh toán, hạ tầng, y tế và nông nghiệp.

Hệ sinh thái công nghệ Iran đang vận hành trong những điều kiện gần như chưa từng có tiền lệ trên toàn cầu. Thách thức đầu tiên là tiền tệ. Iran bị ngắt kết nối diện rộng với hệ thống tài chính quốc tế, bao gồm cả mạng lưới SWIFT, đồng thời không thể tiếp cận các dịch vụ thanh toán toàn cầu như Visa, Mastercard hay PayPal. Hệ quả là các công ty Iran không thể dễ dàng nhận thanh toán từ khách hàng tại Mỹ hay châu Âu.

Hạ tầng cũng là một chướng ngại vật khác. Do không được tiếp cận tự do với các nhà cung cấp đám mây lớn như Amazon Web Services hay Microsoft Azure, các công ty Iran buộc phải tự xây dựng các trung tâm dữ liệu và giải pháp đám mây riêng. Sự gò bó này vô tình thúc đẩy các kỹ sư Iran phát triển chuyên môn sâu về hạ tầng và kỹ thuật hệ thống.

Cộng thêm việc thiếu vắng các thương vụ IPO trên sàn Nasdaq, các thương vụ mua lại hàng tỷ đô la hay các nguồn đầu tư mạo hiểm lớn từ phương Tây, kết quả là một hệ sinh thái được xây dựng trên sự tăng trưởng chậm hơn và thận trọng hơn. Theo thuật ngữ của Israel, đây giống như một "quốc gia khởi nghiệp không có lối thoát" (startup nation without exits).

Dù vậy, mỗi năm Iran vẫn đào tạo ra hàng nghìn kỹ sư, và các trường đại học tại đây vẫn duy trì các chương trình đào tạo mạnh về kỹ thuật và toán học. Tuy nhiên, quốc gia này cũng đối mặt với tình trạng chảy máu chất xám nghiêm trọng: hơn 150.000 kỹ sư đã rời bỏ Iran trong thập kỷ qua. Nhiều sinh viên tốt nghiệp đã di cư sang Canada, Đức hoặc làm việc từ xa cho các công ty nước ngoài, đôi khi phải sử dụng bút danh.

Vậy rốt cuộc, ngành công nghệ cao của Iran là gì?

Ở một khía cạnh, đó là một ngành công nghiệp nội địa được hưởng lợi từ sự vắng bóng của các gã khổng lồ công nghệ toàn cầu, cho phép các công ty trong nước lớn mạnh và thống trị thị trường của chính mình. Ở khía cạnh khác, đó là một hệ sinh thái đang phải vật lộn để vươn tầm quốc tế do các lệnh trừng phạt và sự cô lập về tài chính.

Nếu các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, lĩnh vực công nghệ của Iran có thể nhanh chóng thu hút đầu tư toàn cầu và tích hợp vào thị trường quốc tế. Cho đến lúc đó, đâu đó giữa ranh giới của sự cô lập và lòng khát khao sáng tạo, cả một ngành công nghiệp công nghệ vẫn đang tiếp tục thành hình tại Tehran, kiên nhẫn chờ đợi khoảnh khắc cánh cửa cuối cùng cũng mở ra.