Từ lâu, vàng đã tạo dựng được uy tín như một “vịnh tránh bão” tài chính trong những giai đoạn đầy biến động. Thế nhưng, trong vài tháng qua, giữa bối cảnh hỗn loạn về địa chính trị và sự hoảng loạn của thị trường, kim loại quý này lại vận hành giống như một chuyến tàu lượn siêu tốc hơn là một con tàu neo đậu vững chãi.
Hồi cuối tháng 1, giá vàng đã tăng vọt lên mức cao kỷ lục, xấp xỉ 5.600 USD/ounce – cao gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái. Tuy nhiên, kể từ đó đến nay, giá vàng đã bốc hơi khoảng 20%, lao dốc mạnh mẽ ngay khi cuộc xung đột lớn tại Trung Đông bùng nổ.
Cần phải làm rõ rằng, xét theo tiêu chuẩn lịch sử, vàng vẫn đang ở vùng giá cao khi tăng gần 300% trong thập kỷ qua. Phần lớn sự tăng trưởng này được thúc đẩy bởi quá trình “tài chính hóa”.
Nói một cách đơn giản, việc xuất hiện ngày càng nhiều phương thức đầu tư vàng “trên giấy” – thông qua các sản phẩm tài chính phức tạp gọi là công cụ phái sinh và các quỹ mô phỏng giá vàng – đã tạo nên một làn sóng đầu cơ bùng nổ từ cả các tổ chức lẫn nhà đầu tư cá nhân.
Thế nhưng, những biến động giá dữ dội trong năm nay có lẽ đã đập tan ảo tưởng còn sót lại rằng vàng luôn là nơi trú ẩn an toàn. Để hiểu tại sao, chúng ta cần nhìn vào cách thức vận hành của thị trường tài chính hiện đại – đặc biệt là lý do tại sao một cú sốc dầu mỏ lại khác biệt hoàn toàn so với các cuộc khủng hoảng khác.
Chiếc ô và Hầm trú ẩn
Để bảo vệ tài sản, các nhà đầu tư thường tìm đến những tài sản đóng vai trò là “công cụ phòng vệ” hoặc “nơi trú ẩn an toàn”.
- Công cụ phòng vệ: Là một khoản đầu tư thường biến động ngược chiều với phần còn lại của thị trường tính trên mức trung bình trong dài hạn. Hãy tưởng tượng nó giống như việc bạn luôn cầm một chiếc ô trên đầu mỗi ngày. Bạn sẽ khô ráo hơn mọi người khi trời mưa, nhưng bạn cũng sẽ bị che khuất khỏi ánh nắng mặt trời (tức là bỏ lỡ các khoản lợi nhuận tiềm năng) khi trời đẹp.
- Nơi trú ẩn an toàn: Là khoản đầu tư thường chỉ biến động ngược chiều với thị trường trong những giai đoạn căng thẳng cực độ hoặc sụp đổ bất ngờ. Nó giống như một căn hầm trú ẩn mà bạn chỉ chạy vào khi có bão lớn.
Vàng nằm ở đâu trong hệ thống này?
Trong một nghiên cứu vào năm 2016, Rand Low - Phó Giáo sư Tài chính Định lượng tại Đại học Bond và các đồng nghiệp đã tìm thấy vàng sở hữu một số đặc điểm của một "nơi trú ẩn an toàn", đặc biệt là đối với thị trường chứng khoán tại Úc, Hoa Kỳ, Đức và Pháp.
Trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, vàng là hàng hóa ổn định nhất trong số các kim loại quý được nghiên cứu. Giá của nó có giảm, nhưng đã tránh được những tổn thất thảm khốc như các kim loại quý khác.
Đặc tính trú ẩn tương tự cũng xuất hiện vào năm 2011, khi cơ quan xếp hạng tín nhiệm Standard & Poor’s (S&P) hạ xếp hạng tín dụng AAA của Mỹ xuống AA+ lần đầu tiên trong lịch sử, khiến nhiều thị trường chứng khoán toàn cầu chao đảo.
Điều quan trọng cần lưu ý: Những cú sốc thị trường đó bắt nguồn từ chính hệ thống tài chính (sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng và hạ bậc tín nhiệm).
Ngày nay, thế giới đang đối mặt với một thứ hoàn toàn khác biệt: Một cú sốc năng lượng khổng lồ do nguồn cung dầu bị gián đoạn và các cơ sở dầu khí tại Trung Đông bị hư hại nặng nề.
Tại sao cú sốc dầu mỏ lại khác biệt?
Các giáo trình tài chính truyền thống sẽ nói với bạn rằng khi chiến tranh nổ ra, lạm phát tăng vọt hoặc thị trường chứng khoán sụp đổ, các nhà đầu tư thường thực hiện chiến thuật “tháo chạy tìm chất lượng” – tức là thoát khỏi các tài sản rủi ro và chuyển tiền vào nơi được coi là an toàn hơn (như vàng).
Tuy nhiên, bài báo nghiên cứu năm 2025 của Phó Giáo sư Rand Low đã đưa ra một cái nhìn đa sắc thái hơn. Điểm mấu chốt là dữ liệu được đưa vào từ các giai đoạn biến động chứng khoán gần đây, bao gồm cả dịch COVID-19, nơi đặc tính trú ẩn của vàng trở nên mờ nhạt hơn.
Vị chuyên gia này nhận thấy vàng vẫn là lựa chọn ưu tiên của các nhà đầu tư khi rút khỏi các tài sản rủi ro. Thế nhưng, nó không phải là một "căn hầm trú ẩn" bất khả xâm phạm.
Thay vì đứng tách biệt hoàn toàn khỏi sự hoảng loạn của cuộc khủng hoảng, vàng lại “hấp thụ” một phần biến động từ cả thị trường chứng khoán và thị trường năng lượng, điều này vô tình khiến giá của nó bị kéo xuống.
Hiệu ứng gợn sóng
Tại sao lại như vậy?
Thứ nhất, sự hỗn loạn của thị trường đồng nghĩa với việc một số nhà đầu tư lớn có thể bị buộc phải bán vàng để bù đắp cho các khoản lỗ khác hoặc thực hiện các nghĩa vụ tài chính, chẳng hạn như lệnh gọi ký quỹ – khi bên cho vay yêu cầu nạp thêm tiền để bù đắp cho giá trị tài sản đang sụt giảm.
Đối với các nhà đầu tư lớn khác, đợt tăng giá gần đây có thể đã tạo ra cơ hội để họ "chốt lời" (bán ở mức giá cao) hoặc tái cơ cấu danh mục đầu tư.
Bên cạnh đó, có một thực tế là vàng không có nhiều giá trị nội tại thiết yếu như dầu mỏ. Nhu cầu công nghiệp dành cho vàng thấp hơn nhiều so với các loại hàng hóa khác. Trong một cuộc khủng hoảng trầm trọng, nếu buộc phải chọn giữa một loại hàng hóa như dầu và vàng, nền công nghiệp toàn cầu thực sự cần gì? Câu trả lời là: Dầu.
“Vàng trên giấy”
Các phương thức đầu tư vàng đa dạng cũng là một yếu tố quan trọng. Qua nhiều thập kỷ, vàng ngày càng trở nên "tài chính hóa".
Giờ đây, vàng có thể được mua bán dễ dàng “trên giấy” thông qua các công cụ phái sinh phức tạp mang tính đầu cơ, hoặc thông qua các quỹ hoán đổi danh mục (ETF) đang ngày càng phổ biến. Với các quỹ này, bạn không thực sự sở hữu vàng vật chất; bạn đang mua một loại tài sản có mức giá được thiết kế để bám sát giá vàng.
Ngày nay, sự gia tăng khổng lồ của đầu tư đầu cơ đồng nghĩa với việc giá hàng hóa phụ thuộc vào nhiều yếu tố hơn là chỉ cung và cầu trong thế giới thực. Vì các nhà đầu tư toàn cầu hiện nắm giữ đồng thời cả công cụ phái sinh vàng và cổ phiếu truyền thống, rủi ro bị ảnh hưởng bởi các cú sốc thị trường chung đã tăng lên đáng kể.
.jpg "Đầu tư Phòng thực hành INET, xây dựng lực lượng lao động kỹ thuật tay nghề cao cho kỷ nguyên số hóa của đất nước")
