Mỹ có SpaceX, Việt Nam cũng có VinSpace, ThaiSpace

SpaceX – công ty hàng không vũ trụ của người giàu nhất hành tinh Elon Musk vừa hoàn tất thương vụ IPO lớn nhất lịch sử phố Wall, huy động đến 75 tỷ USD. Ngay trong ngày giao dịch đầu tiên sau khi niêm yết trên Nasdaq, vốn hóa của SpaceX đã vượt mốc 2.000 tỷ USD, vào nhóm 7 công ty lớn nhất thế giới.

Thương vụ IPO của SpaceX đã chính thức đưa Elon Musk vượt mốc tài sản ròng 1.000 tỷ USD và trở thành người đầu tiên làm được điều này. Đây là cột mốc mang tính lịch sử không chỉ với Elon Musk mà còn với ngành công nghệ và hàng không vũ trụ. Nếu như trước đây phần lớn tài sản tỷ phú đến từ dầu mỏ, bất động sản hay ngân hàng, thì lần đầu tiên một người vượt mốc 1.000 tỷ USD chủ yếu nhờ các lĩnh vực không gian, AI, internet vệ tinh và xe điện.

Cách đây hơn 20 năm, khi Elon Musk thành lập SpaceX vào năm 2002, không nhiều người tin rằng một công ty tư nhân có thể cạnh tranh với NASA hay các tập đoàn quốc phòng hàng đầu nước Mỹ. Nhưng bằng chiến lược phát triển tên lửa tái sử dụng, giảm mạnh chi phí phóng và xây dựng mạng lưới vệ tinh Starlink, SpaceX đã thay đổi hoàn toàn ngành công nghiệp không gian.

Ngày nay, SpaceX không chỉ là nhà cung cấp dịch vụ phóng vệ tinh lớn nhất thế giới mà còn vận hành hàng nghìn vệ tinh viễn thông quỹ đạo thấp, phục vụ hàng triệu khách hàng trên toàn cầu. Công ty cũng đang phát triển tên lửa Starship với tham vọng đưa con người lên sao Hỏa trong tương lai.

Thành công của SpaceX đã tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ. Hàng trăm startup không gian xuất hiện tại Mỹ, châu Âu, Trung Quốc và Ấn Độ. Nhiều quốc gia xem công nghiệp vũ trụ là lĩnh vực chiến lược mới. Theo nhiều tổ chức nghiên cứu quốc tế, quy mô kinh tế không gian toàn cầu có thể đạt hàng nghìn tỷ USD trong vài thập kỷ tới, nhờ nhu cầu viễn thông vệ tinh, quan sát Trái Đất, dẫn đường, quốc phòng và du lịch không gian.

Việt Nam cũng có “Space”

SpaceX bùng nổ ngay khi niêm yết phản ánh sự trỗi dậy mạnh mẽ của ngành công nghiệp hàng không vũ trụ thương mại – lĩnh vực từng được xem là sân chơi độc quyền của các chính phủ. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cũng đã bắt đầu xuất hiện những doanh nghiệp mang tham vọng bước chân vào lĩnh vực này.

Cái tên được chú ý nhiều nhất hiện nay là VinSpace – công ty được thành lập cuối năm 2025 với vốn điều lệ 300 tỷ đồng. Trong đó, tỷ phú Phạm Nhật Vượng nắm giữ 71% vốn, còn Vingroup sở hữu 19%. Hoạt động của doanh nghiệp trải rộng từ sản xuất máy bay, tàu vũ trụ, vệ tinh viễn thông cho đến vận tải hàng không.

Theo các thông tin được công bố, VinSpace đang nghiên cứu các vệ tinh nano “Make in Vietnam” và đặt mục tiêu phóng vệ tinh đầu tiên lên quỹ đạo vào năm 2027. Công ty của tỷ phú Phạm Nhật Vượng cũng xây dựng hạ tầng phòng sạch, hệ thống thử nghiệm và các trạm mặt đất phục vụ phát triển công nghệ vệ tinh.

Trước VinSpace, Việt Nam còn xuất hiện một cái tên đáng chú ý trong lĩnh vực hàng không vũ trụ là ThaiSpace - dự án gắn với doanh nhân Nguyễn Đức Thụy. Dự án được công bố vào cuối năm 2021 khi Thaiholdings thông qua kế hoạch thành lập ThaiSpace với tham vọng thực hiện chuyến bay thương mại đầu tiên vào vũ trụ từ Phú Quốc trong giai đoạn 2026-2030.

Ban đầu, ThaiSpace được đăng ký với vốn điều lệ lên tới 26.688 tỷ đồng, tương đương gần 1,2 tỷ USD. Công ty cũng từng đặt tham vọng xây dựng cảng hàng không vũ trụ tại Việt Nam và hướng tới niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ để huy động vốn quốc tế. Tuy nhiên, sau khi thành lập, ThaiSpace đã trải qua nhiều thay đổi đáng chú ý.

Năm 2022, ThaiSpace giảm mạnh vốn điều lệ xuống còn khoảng 2.275 tỷ đồng, chuyển đổi mô hình từ công ty cổ phần sang công ty trách nhiệm hữu hạn. Cơ cấu sở hữu cũng được thu gọn, trong đó ông Nguyễn Đức Thụy nắm quyền chi phối với tỷ lệ sở hữu khoảng 83%, còn lại 17% thuộc về Thaiholdings.

Tháng 6/2022, Thaispace đổi tên thành Công ty TNHH Đầu tư thương mại và dịch vụ Bãi Thơm – Phú Quốc (Bãi Thơm – Phú Quốc). Ông Nguyễn Đức Thụy đã chuyển nhượng phần vốn góp trong pháp nhân này cho bà Phạm Thu Hằng và ông Nguyễn Chí Kiên. Đến tháng 10, Thaiholdings hoàn tất thoái vốn tại Bãi Thơm – Phú Quốc cho ông Trịnh Văn Thiệm – cựu Chủ tịch HĐQT Thaigroup.

Dù giấc mơ dang dở nhưng ThaiSpace vẫn được xem là một trong những dự án đầu tiên thể hiện tham vọng đưa doanh nghiệp tư nhân Việt Nam tham gia ngành công nghiệp vũ trụ toàn cầu.

"Khoảng trống” rất lớn giữ những "Space"

Sự xuất hiện của những doanh nghiệp như VinSpace hay ThaiSpace cho thấy khu vực tư nhân Việt Nam đã bắt đầu quan tâm tới ngành công nghiệp được xem là đỉnh cao của khoa học công nghệ. Đây là tín hiệu tích cực bởi trong nhiều năm, các hoạt động nghiên cứu không gian trong nước chủ yếu do các cơ quan nhà nước đảm nhiệm.

Tuy nhiên, từ việc thành lập doanh nghiệp đến xây dựng một ngành công nghiệp hàng không vũ trụ thực sự là khoảng cách rất lớn. Để phát triển được một hệ sinh thái tương tự SpaceX, các doanh nghiệp cần nguồn vốn khổng lồ, đội ngũ kỹ sư trình độ cao, chuỗi cung ứng công nghệ phức tạp cùng khả năng nghiên cứu kéo dài hàng chục năm.

Ngay cả SpaceX cũng phải trải qua nhiều lần phóng tên lửa thất bại, tiêu tốn hàng tỷ USD trước khi đạt được thành công như ngày hôm nay. Trong khi đó, Việt Nam hiện chưa sở hữu nền công nghiệp chế tạo động cơ tên lửa, hệ thống phóng hay các chuỗi sản xuất linh kiện hàng không vũ trụ quy mô lớn. Thị trường vệ tinh thương mại trong nước cũng còn khá nhỏ.

Dù vậy, việc xuất hiện những doanh nghiệp tiên phong vẫn mang ý nghĩa quan trọng. Nếu không có những bước đi đầu tiên, Việt Nam sẽ rất khó tham gia vào cuộc đua công nghệ đang diễn ra trên toàn cầu. SpaceX ngày nay là biểu tượng của ngành công nghiệp không gian thế giới, nhưng hơn hai thập kỷ trước cũng chỉ là một công ty khởi nghiệp với vài chục kỹ sư và một giấc mơ táo bạo.

VinSpace hay ThaiSpace chắc chắn còn cách rất xa mô hình của SpaceX. Nhưng sự tồn tại của họ cho thấy Việt Nam đã bắt đầu đặt những viên gạch đầu tiên cho một lĩnh vực công nghệ hoàn toàn mới. Và biết đâu trong tương lai, khi kinh tế không gian trở thành một ngành công nghiệp nghìn tỷ USD, Việt Nam sẽ không chỉ là người đứng ngoài quan sát.