Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam vừa có văn bản gửi Bộ Công Thương góp ý dự thảo Nghị định thay thế các nghị định về kinh doanh xăng dầu, trong đó đề nghị cho phép thương nhân phân phối (TNPP) được mua bán xăng dầu với nhau.
Theo dự thảo, Bộ Công Thương đưa ra 2 phương án.
Phương án 1, TNPP chỉ được mua bán với nhau khi có quyết định của Bộ Công Thương nhằm bảo đảm nguồn cung trong trường hợp thị trường biến động hoặc xảy ra tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh.
Phương án 2 cho phép TNPP mua bán với TNPP khác trên cơ sở có hợp đồng với một hoặc nhiều thương nhân cung cấp xăng dầu, gồm thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu, TNPP khác và các chi nhánh, công ty con được ủy quyền theo quy định.
Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam lựa chọn phương án 2.
Lo ảnh hưởng đến 10.500 thương nhân phân phối
Theo Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, dự thảo mới nâng điều kiện đối với thương nhân đầu mối. Khi Nghị định có hiệu lực, số lượng thương nhân đầu mối có thể giảm, trong khi số TNPP hiện khoảng hơn 10.500.
Hiệp hội cho rằng, nếu toàn bộ số TNPP chỉ được mua hàng từ thương nhân đầu mối, sẽ khó bảo đảm nguồn hàng cho mạng lưới phân phối rộng trên cả nước.
Xăng dầu cần được đưa đến nhiều khu vực với nhu cầu và điều kiện phân phối khác nhau. Trong khi đó, một số địa bàn vùng sâu, vùng xa có sản lượng thấp, thương nhân đầu mối khó vươn tới. Theo Hiệp hội, tại những khu vực này, TNPP ở gần địa bàn có thể đảm nhận vai trò cung ứng.
Hiệp hội cũng cho rằng, TNPP không phải là một tầng nấc trung gian đơn thuần. Đây là một thực thể tồn tại khách quan trong chuỗi cung ứng, có vai trò giải quyết khó khăn về tài chính, duy trì một lớp tồn kho nhất định và điều tiết nguồn hàng từ nơi dư sang nơi thiếu.
Từ góc nhìn này, việc cho phép TNPP mua bán lẫn nhau không chỉ là trao thêm quyền kinh doanh mà còn tạo thêm một kênh điều tiết hàng hóa trong hệ thống phân phối.
Một lý do khác được Hiệp hội đưa ra là trước đây TNPP được quyền mua bán với nhau nên đã đầu tư vào kho bãi, phương tiện vận tải và hệ thống phân phối. Chi phí đầu tư hàng trăm tỷ đồng. Nếu bỏ quy định này, những khoản đầu tư đã thực hiện có nguy cơ không được khai thác hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực xã hội.
Hiệp hội cũng cho rằng, việc tiếp tục duy trì quyền mua bán giữa các TNPP phù hợp với Điều 10, Điều 11 Luật Thương mại; Điều 7, Điều 8 Luật Doanh nghiệp và Điều 8 Luật Cạnh tranh.
Đáng chú ý, Hiệp hội không phản đối việc dự thảo lần đầu đưa ra các điều kiện cao hơn đối với hoạt động mua bán giữa TNPP. Ngược lại, Hiệp hội cho rằng những điều kiện này cần được sử dụng để kiểm soát giao dịch thực tế.
Theo đó, xăng dầu TNPP mua từ TNPP khác chỉ được bán tại cửa hàng bán lẻ, điểm bán thuộc hệ thống phân phối của mình hoặc bán, cung ứng cho cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng xăng dầu.
Bên bán phải bảo đảm nguồn cung theo hợp đồng đã ký, không được đơn phương ngừng hoặc giảm lượng cung trái hợp đồng. Trường hợp có nguy cơ không bảo đảm nguồn cung, phải thông báo cho bên mua và báo cáo Bộ Công Thương, UBND cấp tỉnh nơi bên mua có hệ thống phân phối.
Giao dịch cũng không được tách rời khỏi việc giao nhận hàng hóa thực tế và phải chuyển quyền sở hữu xăng dầu. Hàng hóa phải được truy xuất nguồn gốc theo từng lô, liên kết với giao dịch tiếp theo.
Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam nhấn mạnh: “Các quy định này có thể giúp phân biệt giữa khâu trung gian không tạo ra giá trị với khâu phân phối đang thực hiện chức năng kinh tế thực sự. Giảm khâu trung gian không đồng nghĩa với giảm giao dịch giữa các TNPP. Điều cần giảm là những giao dịch không có hàng thật, không tạo ra giá trị”.
Không mua bán lẫn nhau, TNPP có trở thành bên phụ thuộc?
Cùng quan điểm với Hiệp hội, nhóm thương nhân phân phối và bán lẻ xăng dầu cũng đã có văn bản gửi Bộ Công Thương, kiến nghị giữ nguyên quy định cho phép TNPP mua bán lẫn nhau.
Theo nhóm doanh nghiệp, hệ thống kinh doanh xăng dầu theo dự thảo được tổ chức còn 2 loại hình chính: thương nhân đầu mối - nơi tạo nguồn và TNPP - nơi phân phối nguồn hàng đến các khu vực.
Theo cách phân định này, thương nhân đầu mối thực hiện nhập khẩu, sản xuất, pha chế để bảo đảm nguồn hàng. TNPP đảm nhận chức năng phân phối, bán buôn, bán lẻ và đưa hàng đến các địa bàn.
Nhóm doanh nghiệp cho rằng, hai khâu này nối liền trong cùng một chuỗi cung ứng. Nếu TNPP không được mua hàng của nhau, các doanh nghiệp phân phối có thể bị phụ thuộc vào nguồn hàng từ thương nhân đầu mối.
Theo lập luận của nhóm doanh nghiệp, điều này có thể làm suy giảm khả năng lựa chọn nguồn hàng và vị thế thương lượng của TNPP.
Nhóm này cũng cho rằng, cạnh tranh cần được thúc đẩy bằng việc mở rộng quyền kinh doanh và hạn chế độc quyền, thay vì thu hẹp quyền mua bán của TNPP.
Thực tế, từ nhiều năm qua trên thị trường có một doanh nghiệp siêu lớn chiếm tới 51% thị phần, có đủ các quyền kinh doanh của Thương nhân đầu mối, đặc biệt có hệ thống phân phối từ nhập khẩu, bán buôn và bán lẻ tới tận người tiêu dùng. Bên cạnh đó, thị trường có thêm 6 doanh nghiệp lớn cùng là Thương nhân đầu mối, nhóm doanh nghiệp Thương nhân đầu mối này đang chiếm khoảng 88% thị phần từ nhập khẩu đến bán buôn và bán lẻ.
Trong khi đó, theo Luật Cạnh tranh 2024, một doanh nghiệp chiếm 30% thị phần và/hoặc 5 doanh nghiệp cùng nhau chiếm 85% thị phần trở lên sẽ trở thành doanh nghiệp thống lĩnh thị trường.
Nhóm doanh nghiệp cho rằng, với những hạn chế hiện nay, thị trường xăng dầu chưa thực sự vận hành theo cơ chế cạnh tranh tự do, bình đẳng và công bằng. Nếu tiếp tục cấm TNPP mua bán lẫn nhau, trong khi đây là khâu cần sự linh hoạt để chủ động điều phối nguồn hàng, quy định này có thể làm gia tăng bất lợi cho các doanh nghiệp tham gia phân phối.
Văn bản dẫn kinh nghiệm tại một số nền kinh tế phát triển và cho rằng tự do kinh doanh, tự do cạnh tranh có thể tạo sức ép giảm chi phí không cần thiết, từ đó tác động tới giá thành hàng hóa và dịch vụ.
Nhóm doanh nghiệp dẫn ví dụ từ lĩnh vực bưu chính, viễn thông tại Việt Nam, cho rằng việc xóa bỏ độc quyền kinh doanh đã tạo thêm cạnh tranh trên thị trường.
Từ đó, nhóm này cho rằng lo ngại về chi phí và giá bán cao cần được xử lý bằng cơ chế thúc đẩy cạnh tranh, thay vì hạn chế sự tồn tại và phát triển của TNPP.
Theo nhóm doanh nghiệp, TNPP đã tồn tại và phát triển trong nhiều năm, đóng vai trò phân phối hàng hóa tới nhiều khu vực, trong đó có vùng sâu, vùng xa.
Đáng chú ý, nhóm TNPP cũng đặt vấn đề về căn cứ pháp lý của việc không cho phép các doanh nghiệp này mua hàng của nhau.
Nhóm thương nhân nhấn mạnh, đề xuất “không cho thương nhân phân phối mua hàng của nhau” đã được nhiều bộ, ngành và chuyên gia, trong đó có Bộ Tư pháp - cơ quan thẩm định dự thảo Nghị định - lưu ý có nguy cơ vi phạm khoản 2 Điều 6 Luật Cạnh tranh năm 2018, với yêu cầu thúc đẩy cạnh tranh, bảo đảm quyền tự do cạnh tranh trong kinh doanh của doanh nghiệp theo quy định pháp luật.
“Vì vậy, chúng tôi cho rằng không nên quy định một nội dung được coi là điều kiện kinh doanh nhưng bản chất lại không phải là điều kiện kinh doanh, như việc quy định TNPP không được mua hàng của nhau. Các quyền nói trên là các quyền luật định, đã được pháp luật quy định. Dự thảo Nghị định không thể trái Luật”, nhóm thương nhân nêu.
