Chỉ định lướt mạng xã hội vài phút nhưng rồi một giờ trôi qua lúc nào không hay. Nghiên cứu tại một trường đại học Nam Phi năm 2025 cho thấy 84.5% sinh viên dành trên 4 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội. Gần 40% thừa nhận điều này ảnh hưởng tiêu cực đến việc hoàn thành bài tập và nhiệm vụ học tập.
Từ TikTok, Facebook đến Instagram, các nền tảng số đang trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của giới trẻ. Tuy nhiên, đằng sau những cú vuốt màn hình tưởng chừng vô hại là một cuộc cạnh tranh khốc liệt nhằm giành lấy thứ tài sản quý giá nhất của thời đại số: sự chú ý của con người.
Khi nỗi sợ bỏ lỡ thông tin trở thành thói quen
"Mình từng mở TikTok lúc khoảng 10 giờ Mình với ý định xem vài video để thư giãn trước khi ngủ. Nhưng khi nhìn lại đồng hồ thì đã gần 1 giờ sáng. Điều đáng nói là mình không nhớ mình đã xem những gì trong suốt 3 tiếng đó." Đó là trải nghiệm của Lê Nam, một sinh viên đại học tại Hà Nội. Khoảnh khắc ấy khiến Nam nhận ra phần lớn thời gian rảnh trong ngày đang bị cuốn vào những video ngắn xuất hiện liên tục trên màn hình điện thoại.
Trong khi đó, Hải Ngọc, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, nhớ lại một lần gặp gỡ bạn bè sau nhiều tháng không gặp: "Hàng ngày, trong giờ làm việc ở văn phòng, mình thường tranh thủ lướt các trang mạng xã hội để cập nhật tin tức vì sợ bỏ lỡ các thông tin hot, các xu hướng mới đang lên sẽ trở thành “người tối cổ” và không có chủ đề chung để trò chuyện với mọi người. Có đôi khi, mình đang lướt mạng xã hội thì bị sếp bắt gặp khiến mình rất ngại và lo sợ sẽ bị phạt theo quy chế công ty."
Những trải nghiệm như vậy đang trở nên phổ biến trong đời sống của người trẻ. Thay vì lo lắng bỏ lỡ một cuộc hẹn hay một cơ hội ngoài đời thực, nhiều người lại sợ mình chậm cập nhật một xu hướng mới trên TikTok, một tin tức đang "viral" hay một câu chuyện mà bạn bè đang bàn luận trên mạng xã hội.
Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là FOMO (Fear of Missing Out) - nỗi sợ bị bỏ lỡ. Một nghiên cứu trên hơn 1.100 thanh niên từ 17 đến 26 tuổi công bố trên tạp chí Addictive Behaviors cho thấy những người có mức độ FOMO cao thường dành nhiều thời gian hơn cho mạng xã hội. Họ kiểm tra nền tảng thường xuyên hơn và có nguy cơ hình thành hành vi sử dụng mạng xã hội quá mức.
Một nghiên cứu khác đăng trên Current Psychology năm 2024 chỉ ra rằng FOMO không chỉ khiến người trẻ online nhiều hơn mà còn làm giảm mức độ hài lòng với cuộc sống và gia tăng xu hướng so sánh bản thân với người khác. Điều đáng chú ý là FOMO ngày nay không chỉ gắn với các mối quan hệ xã hội mà còn mở rộng sang lĩnh vực thông tin. Nhiều chuyên gia gọi đây là "FOMO thông tin", nỗi sợ bỏ lỡ tin tức, xu hướng và các nội dung mới xuất hiện mỗi phút trên Internet.
Hệ quả là một kiểu tiêu thụ thông tin ngày càng phổ biến ở giới trẻ: tiếp nhận nội dung theo kiểu "mì ăn liền". Hàng chục video ngắn, hàng trăm bài đăng được xem mỗi ngày nhưng ít nội dung được ghi nhớ hoặc đào sâu. Người dùng liên tục chuyển từ thông tin này sang thông tin khác với cảm giác luôn phải cập nhật để không bị tụt lại phía sau.
Cuộc chiến giành sự chú ý và sức mạnh của thuật toán
Đằng sau cảm giác "không thể ngừng lướt" là một hệ thống thuật toán được thiết kế để giữ chân người dùng càng lâu càng tốt. TikTok, Facebook, Instagram hay YouTube đều vận hành dựa trên mô hình được gọi là "nền kinh tế chú ý" (attention economy). Trong mô hình này, thời gian người dùng dành cho nền tảng càng nhiều thì doanh thu quảng cáo và giá trị dữ liệu càng lớn.
"Mình từng nghĩ mình chủ động lựa chọn nội dung. Nhưng càng sử dụng mạng xã hội, Mình càng nhận ra nhiều thứ mình xem là do nền tảng đề xuất. Đôi khi Mình dành hàng giờ cho những chủ đề mà trước đó chưa từng quan tâm", Hải Ngọc chia sẻ.
Lê Nam cũng có cảm nhận tương tự: “Mình từng nghĩ mình đang lướt mạng xã hội để tìm nội dung. Nhưng càng ngày Mình càng có cảm giác nội dung đang tìm đến mình trước khi Mình kịp quyết định muốn xem gì."
Thực tế, các hệ thống AI hiện nay liên tục thu thập và phân tích dữ liệu hành vi của người dùng, từ thời gian dừng lại ở một video, nội dung được nhấn thích, bình luận, chia sẻ cho đến tốc độ cuộn màn hình. Từ đó, thuật toán dự đoán chính xác những nội dung có khả năng khiến người dùng tiếp tục ở lại nền tảng.
Theo Tristan Harris, cựu chuyên gia đạo đức thiết kế của Google và nhà sáng lập Trung tâm Công nghệ Nhân văn (Center for Humane Technology), vấn đề không nằm ở việc người dùng thiếu ý chí, mà ở việc hàng nghìn kỹ sư đang liên tục Mình ưu sản phẩm để thu hút và giữ chân sự chú ý của họ. Ông cho rằng cuộc cạnh tranh lớn nhất của các nền tảng công nghệ hiện nay không phải là bán sản phẩm, mà là giành lấy sự chú ý của con người.
Trong cuốn sách The Anxious Generation, nhà tâm lý học Jonathan Haidt, giáo sư Đại học New York, cũng cảnh báo rằng điện thoại thông minh và mạng xã hội đang làm suy giảm khả năng tập trung, suy ngẫm và tương tác xã hội của thế hệ trẻ. Theo ông, điều đáng lo ngại không chỉ là số giờ người trẻ dành cho màn hình mà là việc họ ngày càng khó duy trì sự tập trung sâu và khả năng tư duy độc lập.
Một nghiên cứu tổng hợp trên quy mô lớn công bố năm 2025 cũng cho thấy việc tiêu thụ video ngắn liên tục có liên quan đến sự suy giảm khả năng tập trung và kiểm soát hành vi ở nhiều nhóm tuổi, đặc biệt là thanh thiếu niên và người trẻ. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ người dùng vừa là khách hàng vừa là sản phẩm trong nền kinh tế chú ý. Họ sử dụng các nền tảng để giải trí, học tập và kết nối, nhưng đồng thời chính thời gian, dữ liệu và sự chú ý của họ lại trở thành nguồn tài nguyên mà các nền tảng tìm cách khai thác.
Điều này khiến câu hỏi về quyền kiểm soát ngày càng trở nên đáng suy ngẫm. "Mình nghĩ điều đáng sợ hơn là mình đang theo dõi cuộc sống của người khác quá nhiều mà quên sống cuộc sống của chính mình", Hải Ngọc nói. Còn với Lê Nam, điều khiến cậu trăn trở không phải là việc dành quá nhiều thời gian cho điện thoại mà là cảm giác không còn biết đâu là thứ mình thực sự muốn xem và đâu là thứ thuật toán muốn mình xem.
Hải Ngọc nói rằng điều khiến cô lo lắng nhất không phải là việc dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, mà là cảm giác "không còn biết đâu là thứ mình thực sự muốn xem và đâu là thứ thuật toán muốn mình xem". Có lẽ đó cũng là câu hỏi lớn của thế hệ trẻ hôm nay. Trong một thế giới nơi mọi cú vuốt màn hình đều được phân tích và dự đoán bởi AI, cuộc chiến không còn nằm ở việc ai sở hữu nhiều dữ liệu hơn, mà ở việc ai kiểm soát được sự chú ý của chính mình./
.jpeg "Một thế lực bán ròng gần 80.000 tỷ đồng cổ phiếu Việt Nam từ đầu năm, chuyện gì đang xảy ra?"){kind=avatar}
