Trong bối cảnh thế giới đang nín thở chờ đợi những diễn biến mới ở eo biển Hormuz để khai thông "tử huyệt" năng lượng quan trọng nhất hành tinh, các chính phủ và thị trường năng lượng đang ráo riết tìm lời giải cho một câu hỏi hóc búa: Điều gì sẽ xảy ra nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa trong nhiều tuần, thậm chí là nhiều tháng?
Tuyến hải hành hẹp nằm giữa Iran và Oman này là điểm nghẽn mang tính sinh tử đối với hệ thống năng lượng toàn cầu. Khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ thế giới lưu thông qua đây mỗi ngày, cùng với khối lượng khổng lồ khí thiên nhiên và nguyên liệu thô cho ngành hóa dầu.
Trên thực tế, con số này tương đương với khoảng 20 triệu thùng dầu và thêm 2 triệu thùng dầu quy đổi từ khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua eo biển này mỗi ngày trong điều kiện bình thường.
Nếu dòng chảy này nguy cơ ngưng trệ trong một thời gian dài như vậy thì sao thế giới không thay bằng lối đi khác?
Thực tế nghiệt ngã là không thể — ít nhất là trong ngắn hạn. Gần như không thể thay thế bằng tuyến đường nào khác mà chỉ có thể bù đắp bằng nguồn dầu dự trữ, theo Forbes.
Đòn bẩy nhanh nhất chính là xả dầu từ các kho dự trữ khẩn cấp. Vào giữa tháng 3, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã thông báo một đợt phối hợp xả kho kỷ lục: 400 triệu thùng trong vòng 60 ngày. Điều này giúp bổ sung khoảng 6,7 triệu thùng/ngày cho thị trường toàn cầu — dù chỉ là tạm thời.
Mặc dù đây là đợt can thiệp lớn nhất trong lịch sử, nó cũng chỉ bù đắp được khoảng 1/3 khối lượng bị mất đi từ Hormuz.
Tìm đường khác thì sao?
Một tuyến đường đi khác được gọi tên nhiều nhất nằm ở chính Saudi Arabia. Vương quốc này vận hành Đường ống Đông - Tây (thường gọi là Petroline), vận chuyển dầu thô từ Vùng Vịnh băng qua lãnh thổ đến cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Tuyến đường này cho phép dầu xuất khẩu của Saudi đi vòng hoàn toàn qua eo biển Hormuz.
Đường ống có công suất thiết kế khoảng 7 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, một phần công suất này đã được sử dụng ổn định, và các giới hạn về logistics tại cảng cũng hạn chế lượng dầu thô bổ sung có thể xuất khẩu. Thực tế, các nhà phân tích ước tính Saudi Arabia chỉ có thể tăng sản lượng xuất khẩu qua tuyến đường này thêm khoảng 2 đến 3 triệu thùng/ngày trong giai đoạn khủng hoảng – tức là không thấm vào đâu trong việc thay thế eo Hormuz.
UAE vận hành một tuyến đường vòng nhỏ hơn: đường ống Habshan–Fujairah kết nối các mỏ dầu của Abu Dhabi với cảng Fujairah nằm ngoài eo biển Hormuz. Tuyến này có thể tải khoảng 1,5 triệu thùng/ngày, nhưng phần lớn công suất cũng đã được lấp đầy.
Về phía Iraq, lựa chọn thay thế khả dĩ duy nhất là tuyến đường phía Bắc đi qua Thổ Nhĩ Kỳ đến cảng Ceyhan bên bờ Địa Trung Hải. Tuy nhiên, nhiều năm căng thẳng đã hạn chế dòng chảy qua đây, và những rào cản về hạ tầng khiến lượng dầu thực tế có thể vận chuyển trong ngắn hạn là rất khiêm tốn.
Tổng hợp lại, các tuyến đường thay thế này chỉ đem lại sự nhẹ nhõm phần nào so với khối lượng khổng lồ thường nhật đi qua Hormuz.
Sao thế giới không làm gì đi?
Đã có nhiều thúc giục về việc làm một đường đi mới thay thế cho Hormuz nhưng điều này cũng không dễ.
Đối với nhiều quốc gia sản xuất năng lượng khác, cách duy nhất để tránh eo biển Hormuz là đặt đường ống xuyên qua một quốc gia láng giềng — một nỗ lực vừa tốn kém, vừa đầy rẫy rủi ro chính trị.
Hãy nhìn vào Qatar, một trong những nhà xuất khẩu khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới. Biên giới đất liền duy nhất của nước này là với Saudi Arabia — quốc gia từng cắt đứt quan hệ ngoại giao và đóng cửa biên giới đó trong một cuộc tranh chấp khu vực chỉ mới được giải quyết cách đây 5 năm. Thêm vào đó, bất kỳ đường ống nào cũng sẽ trở thành mục tiêu béo bở cho các cuộc tấn công từ phía Iran.
"Không có gì là an toàn tuyệt đối ở đây cả," John Browne, cựu Giám đốc điều hành của tập đoàn dầu khí BP nhận định với NY Times. "Sau cùng, chỉ cần mang ý đồ là có thể gây ra đủ mọi loại phá hoại đối với cơ sở hạ tầng dầu khí."
Việc dầu không có tuyến đường nào để đi còn mang đến những hậu quả nặng nề khác đó là khiến các quốc gia buộc phải cắt giảm sản lượng. Hệ quả là dầu mỏ, khí tự nhiên và các hàng hóa khác đều rơi vào tình trạng "đóng băng".
Theo ước tính từ công ty nghiên cứu Rystad Energy, chỉ trong vòng hơn một tuần, sản lượng dầu tại Iraq, Kuwait, UAE và Saudi Arabia đã sụt giảm tổng cộng vài triệu thùng mỗi ngày.
"Giá dầu đạt mức bao nhiêu không còn quan trọng nữa. Nếu bạn không thể bán được giọt dầu nào, tốt nhất là cứ để nó nằm dưới lòng đất," Shwan Ibrahim Taha, Chủ tịch ngân hàng Rabee Securities của Iraq, bình luận.
Ngay cả eo biển Hormuz mở ra cũng còn lắm vấn đề.
Cách các quốc gia ứng phó với "kịch bản ác mộng" khi eo biển Hormuz gần như đóng cửa — bao gồm cả việc liệu họ có quyết định xây dựng thêm nhiều đường ống dẫn dầu hay không — sẽ phụ thuộc một phần vào việc tuyến đường thủy này không thể lưu thông trong bao lâu.
Theo IEA, ngay cả khi eo biển trở nên an toàn để lưu thông trở lại, có thể mất vài tuần hoặc vài tháng để sản lượng dầu đạt được mức như trước xung đột.
Dù cho xung đột kết thúc với một Iran bị suy yếu nghiêm trọng, các lực lượng phiến quân vẫn có thể trỗi dậy để tấn công hoạt động vận tải qua eo biển, đe dọa tính mạng thủy thủ cũng như các con tàu và hàng hóa giá trị.
Lực lượng dân quân Houthi tại Yemen đã thực hiện chính xác điều đó ở Biển Đỏ trong vài năm qua. Với chi phí tương đối thấp, nhóm này đã có thể gây gián đoạn đáng kể hoạt động vận tải toàn cầu qua tuyến đường dẫn tới Địa Trung Hải thông qua kênh đào Suez.
Lịch sử đã chứng minh rằng việc đóng cửa các điểm nghẽn năng lượng luôn để lại hệ quả kéo dài. Cuộc khủng hoảng Suez năm 1956 hay cuộc chiến năm 1967 đã buộc các tàu dầu phải đi vòng quanh châu Phi, làm tăng mạnh thời gian và chi phí vận tải.
Trong "Cuộc chiến tàu chở dầu" những năm 1980 giữa Iran và Iraq, các vụ tấn công vào tàu bè ở Vùng Vịnh đã làm rúng động thị trường dù eo biển vẫn mở cửa.
Nhưng quy mô của eo biển Hormuz ngày nay lớn hơn rất nhiều. Chưa bao giờ trong lịch sử, một quốc gia lại ở vị thế có thể chặn đứng một lượng lớn nguồn cung năng lượng thế giới đến thế.
Một sự gián đoạn kéo dài cũng sẽ lan tỏa sang ngành nông nghiệp toàn cầu. Nguyên liệu sản xuất phân bón và các sản phẩm hóa dầu đi qua Hormuz sẽ trở nên khan hiếm, làm dấy lên rủi ro cú sốc năng lượng sẽ chuyển hóa thành cuộc khủng hoảng giá thực phẩm.
Trong ngắn hạn, một cú sốc cung ở quy mô này thường chỉ kết thúc theo hai cách: hoặc giá tăng đủ cao để "nghiền nát" nhu cầu, hoặc các tuyến đường bị chặn được khôi phục. Cho đến khi một trong hai điều đó xảy ra, thế giới đơn giản là đang chạy đua với thời gian.
