Trước tiên, tôi muốn chúc mừng ông về Huân chương Công trạng mà ông nhận được từ chính phủ Ý.
Vâng, Huân chương Hữu nghị được Chủ tịch nước trao tặng. Tôi rất tự hào về huân chương đó.
Tôi biết ông đã nhận được nhiều huân chương, trong đó có Việt Nam. Ông có nhớ mình đã nhận được bao nhiêu huân chương không?
Đúng là tôi đã nhận được một số huân chương và đó thực sự là một điều lớn lao. Nhưng tôi không cố gắng trở thành một ngôi sao nhạc rock hay bất cứ điều gì tương tự. Quan trọng là những danh hiệu này mang lại cho tôi một tiếng nói, một nền tảng để tôi có thể lan tỏa những thông điệp của mình đi xa hơn.
Đó là thông điệp của Thiện Nhân, tất nhiên, rất quan trọng. Và những chiếc mũ bảo hiểm - công việc tôi đã làm từ lâu - cũng là một phần quan trọng trong cuộc đời tôi.
Những thông điệp này đều là những điều ông đã thực hiện ở Việt Nam. Vậy mọi thứ bắt đầu thế nào? Ông có gặp khó khăn gì không, khi đến Việt Nam từ lúc Việt – Mỹ chưa bình thường hóa quan hệ?
Ồ, đúng là rất khó khăn. Thế hệ tôi là lứa đã từng tham chiến đấu ở đây. Nhưng tôi có một lý do khác: cha tôi là một trong những người Mỹ đầu tiên đến Việt Nam sau khi người Pháp rút đi, tầm năm 1954 - 1955. Ông ấy đi cùng một nhóm nhỏ để đánh giá tình hình.
Vì thế, ngay từ nhỏ tôi đã lớn lên với những câu chuyện về Việt Nam. Hồi đó chưa có iPhone, họ chụp ảnh rồi chiếu lên tường ấy. Tôi nhớ rất rõ hình ảnh Việt Nam qua lời kể của cha, ông ấy thực sự yêu đất nước này. Sau đó chiến tranh căng thẳng dần vào những năm 1963 - 1964.
Lúc đó tôi đang là sinh viên, ban đầu cũng chưa lo lắm, nhưng chiến tranh kéo dài nên họ bắt đầu gọi cả sinh viên đi lính. Bạn thân nhất thời trung học của tôi đã sang Việt Nam năm 1970 và thiệt mạng. Đó là một ký ức rất buồn.
Ở Mỹ, không khí lúc ấy cứ như có nội chiến. Tôi không bắt buộc phải sang đây, nhưng không khí chiến tranh bao trùm cả xã hội, từ âm nhạc đến những bài hát phản chiến trên radio. Ngay cả tôi cũng tham gia phản chiến. Cảm giác lúc đó khó mà tin được. Cuộc chiến đã khiến một tổng thống phải từ chức, làm chao đảo cả chính phủ. Nó chia rẽ xã hội Mỹ sâu sắc và ảnh hưởng lớn đến tôi.
Đến cuối những năm 1980, tình cờ gặp một số quan chức Việt Nam tại Pháp, tôi bị cuốn hút bởi quá trình Đổi Mới đang diễn ra. Việt Nam đang ở một bước ngoặt lịch sử. Sau chiến tranh, việc chuyển sang kinh tế thị trường gặp nhiều khó khăn. Tôi lúc đó đang sống ở Monaco và nảy ra ý định kinh doanh dầu khí. Tôi thành lập một công ty nhỏ tên là Petro Monaco và sang Việt Nam.
Nhưng vì lệnh cấm vận nên làm gì cũng khó. Tôi tốn khá nhiều tiền rồi cuối cùng phải dừng lại vì không biết bao giờ lệnh cấm vận mới được gỡ bỏ. Trước khi đi, tôi nhận ra mình đã yêu Việt Nam mất rồi, giống như cha tôi ngày xưa.
Khoảng giữa những năm 1990, tôi được Hội đồng Bộ trưởng cho phép đưa một phái đoàn sang Mỹ. Trưởng đoàn là Tiến sĩ Hồ Sĩ Thoảng, một nhà khoa học rất nổi tiếng. Tôi tin rằng chuyến đi đó đã góp phần giúp nới lỏng các lệnh cấm vận.
Chỉ hai tháng sau, lệnh cấm vận được nới lỏng. Rồi nhiều công ty Mỹ như Motorola, Ford muốn vào Việt Nam. Tôi giúp Motorola lấy giấy phép, rồi sau đó là Ford.
Với Ford, tôi đã thuyết phục họ ra miền Bắc lập nhà máy. Tôi kể cho người của Ford nghe chuyện ngày xưa ở Việt Nam, cứ xe hơi là người ta gọi là xe "Ford" (giống như xe máy gọi là xe Honda vậy). Họ nghe xong khoái quá và quyết định đầu tư ra Bắc luôn.
Vậy từ đâu mà ông chuyển hướng sang những chiếc mũ bảo hiểm?
Sau đó tôi còn một số dự án nữa nhưng khủng hoảng kinh tế 1997 ập đến. Đến năm 1999, tôi đã định rời Việt Nam. Nhưng lúc đó, tôi bắt đầu nhận thấy thương vong vì tai nạn giao thông ở khắp nơi, trong đó có rất nhiều trẻ em.
Vấn đề là không ai đội mũ bảo hiểm cả, mà ở Việt Nam cũng chẳng có chỗ nào sản xuất mũ đạt chuẩn, luật cũng chưa bắt buộc.
Đó chính là khởi đầu của mọi chuyện. Tôi tự nhủ: Chà, mình cũng mệt mỏi với việc đối đầu với các tập đoàn lớn rồi. Có lẽ mình nên làm điều gì đó khác đi.
Tôi cũng là một người cha, tôi quan tâm đến trẻ em và tôi thấy tình trạng này không ổn chút nào. Thế là tôi bắt đầu lập nhà máy sản xuất mũ bảo hiểm Protec vào khoảng năm 2000. Tôi may mắn có quen biết Bill Clinton (cựu Tổng thống Mỹ - PV). Tôi bảo: "Này Bill, ông sắp sang Việt Nam, ông giúp tôi tặng mũ bảo hiểm cho bọn trẻ nhé? Tôi có dự án tên là Mũ bảo hiểm cho trẻ em. Bill đồng ý ngay. Tôi cũng quen cả John Kerry (cựu Ngoại trưởng Mỹ - PV) nữa. Thế là chương trình tặng mũ bảo hiểm đầu tiên là tôi nhờ John làm ở Hà Nội, còn Bill Clinton thì làm một buổi ở TP. Hồ Chí Minh.
Sau đó tôi bay sang Mexico, sang Trung Quốc để tìm hiểu, tôi nghĩ tại sao mình không sản xuất ngay tại Việt Nam cho rẻ và tiện hơn? Thế là tôi vận động được 2 triệu USD từ bạn bè, xây dựng nhà máy Protec đầu tiên ở khu công nghiệp gần sân bay Nội Bài.
7 năm sau đó, quy định bắt buộc đội mũ bảo hiểm khi đi xe gắn máy được thông qua. Đó cũng là lúc tôi hơi nổi tiếng một chút, người ta cứ gọi tôi là "ông Protec" hay "ông Mũ Bảo Hiểm". Đó thực sự là một cột mốc đáng nhớ.
Trong 10 năm, chúng tôi tính toán đã cứu được khoảng 12.000 người khỏi cái chết và ngăn chặn 20.000 ca chấn thương sọ não, tiết kiệm cho đất nước khoảng 6 tỷ USD. Còn tại Protec, chúng tôi tuyển dụng người khuyết tật vào làm việc. Mọi lợi nhuận đều quay vòng phục vụ xã hội.
Sau đó ông đã tiến thêm một bước nữa khi trở thành cầu nối đưa các bác sĩ, chuyên gia phẫu thuật từ khắp nơi về Việt Nam để phẫu thuật miễn phí cho các bé gặp dị tật về bộ phận sinh dục, bắt đầu từ câu chuyện của Thiện Nhân?
Đó là một cơ duyên. Hôm đó, tôi đang trên máy bay từ Hà Nội vào Sài Gòn thì đọc được một mẩu tin nhỏ về đứa trẻ bị bỏ rơi. Thằng bé nằm đó suốt 72 giờ, với bộ phận sinh dục và chân phải bị thú hoang ăn mất.
Thằng bé được người dân phát hiện và đưa đến bệnh viện, may mắn sống sót, và người ta gọi em là "chú lính chì". Đọc xong câu chuyện, tôi thấy mình phải làm gì đó. Sau đó tôi được biết Mai Anh đã nhận nuôi thằng bé. Ở châu Á, mọi người coi trọng huyết thống nên việc cô ấy nhận nuôi Thiện Nhân đúng là một phép màu. Cô ấy như một thiên thần vậy.
Gia đình tôi và cô ấy trở nên thân thiết như người nhà. Cô ấy hỏi tôi có cách nào giúp Nhân không. Hồi đó (những năm 2000), vấn đề tái tạo bộ phận sinh dục chưa phổ biến như bây giờ. Chúng tôi đưa Nhân đi Thái Lan, rồi Singapore... nhưng đều bế tắc.
Mãi đến một ngày, một bác sĩ gọi cho tôi và nói có một bác sĩ người Ý tên là Roberto De Castro vừa trình bày một kỹ thuật mới tại Brazil.
Tôi gọi ngay cho Roberto. Ông ấy bảo đã làm thành công khoảng 10 ca rồi. Thế là chúng tôi sang Ý. Sau khi khám, ông ấy khẳng định: "Làm được". Chi phí lúc đó khoảng 60.000 Euro, cộng thêm tiền đi lại, khách sạn thì cũng phải 100.000 Euro – một số tiền khổng lồ. Nhưng Roberto bảo ông ấy không lấy tiền công.
Ca mổ thành công. Nhưng 3 tuần sau khi về nhà, Thiện Nhân bị nhiễm trùng. Lúc đó chúng tôi thực sự sụp đổ. Nhưng Roberto bảo: "Đừng lo, 60 ngày nữa tôi sẽ bay sang Việt Nam để mổ lại".
Vậy là tháng 7 năm đó, Roberto cùng vợ sang Việt Nam.
Lúc ông ấy sang, không chỉ có Nhân mà còn có hơn 80 gia đình khác từ khắp Việt Nam cũng tìm đến vì con họ cũng gặp những dị tật tương tự. Tôi chợt nhận ra mình không chỉ đang giúp một đứa trẻ, mà có cả một cộng đồng đang chờ đợi.
May thay, Roberto đồng ý ở lại lâu hơn để khám cho tất cả. Đó chính là khởi đầu của quỹ "Thiện Nhân và những người bạn". Sau đó, Roberto về Ý và thuyết phục thêm các bác sĩ khác lập thành một đoàn tình nguyện sang đây hàng năm. Từ đó đến nay, chúng tôi đã phẫu thuật thành công cho gần 800 trẻ em.
Nhìn lại hành trình này, ông có muốn chia sẻ thêm điều gì không?
Nhiều người vẫn hay hỏi tôi: "Tại sao lại là Việt Nam? Do ảnh hưởng của chất độc da cam à?". Thực ra không phải, chỉ đơn giản là ở một quốc gia đang phát triển như Việt Nam 20 năm trước, điều kiện y tế vẫn còn quá thiếu thốn.
Nhưng còn một khía cạnh khác đơn giản hơn nhiều: Trong đời này, mấy khi chúng ta có cơ hội thực sự cứu được một mạng người? Những người như Bill Gates có rất nhiều tiền và khả năng để làm điều đó. Còn với tôi, trước đây tôi từng nghĩ chỉ cần cứu được một mạng người là tôi đã mãn nguyện rồi, nhưng đột nhiên tôi thấy mình đang góp phần cứu sống hàng trăm, rồi hàng ngàn người (nếu tính cả dự án mũ bảo hiểm). Đó chính là động lực thúc đẩy tôi.
Hơn nữa, đây cũng là lúc tôi nhìn nhận lại bản thân. Tôi từng khá thành công, nhưng sau những trải nghiệm không mấy tốt đẹp trong kinh doanh, tôi nhận ra đó không phải là cuộc sống mình muốn hướng tới. Tôi từng có Ferrari, có đồng hồ xịn, nhưng cuối cùng thì những thứ đó có ý nghĩa gì đâu?
Ông nói Việt Nam đã có tác động lớn đến ông. Vậy hiện tại, hình ảnh Việt Nam trong mắt ông là gì?
Chà, giờ thì Việt Nam chính là cuộc sống của tôi rồi. Tôi đã ở đây từ năm 89 đến giờ... tính ra là 35, 36 năm rồi còn gì.
Tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ ở lại lâu đến thế, nhưng tôi đã phải lòng nơi này. Tôi có gia đình, vợ con ở đây. Vậy nên, đây là cuộc sống của tôi, là gia đình của tôi. Tôi dành phần lớn cuộc đời mình ở châu Á hơn là ở Mỹ. Tôi vẫn luôn tự hào mình là người Mỹ, nhưng tôi không nhất thiết phải sống ở đó hay thường xuyên về đó mới cảm thấy mình là người Mỹ. Giờ thế giới phẳng rồi.
Hãy nhìn ra xung quanh xem, xung đột vẫn xảy ra. Trong khi đó, Việt Nam hiện tại vẫn ổn định. Tôi thấy hạnh phúc khi ở đây, tôi yêu Việt Nam. Tôi cảm giác nơi này như một "nơi trú ẩn an toàn" vậy.
Ông nói thế giới đang có nhiều chuyện hy hữu xảy ra, và ông cảm thấy Việt Nam là một “trú ẩn an toàn". Điều gì khiến ông tin tưởng như vậy?
Tôi luôn ngạc nhiên về thế hệ trẻ ở đây, phần lớn họ khi được hỏi về chiến tranh đều sẽ nói: “Sao mấy người Mỹ các ông cứ lo nghĩ về chiến tranh hoài vậy? Chuyện đó đã xảy ra từ thời bố mẹ chúng tôi, lúc đó tụi tôi còn chưa ra đời”.
Đến mức tôi cũng phải thốt lên: “Ồ! Đúng thật!”. Bố tôi cũng từng đi lính hồi Thế chiến II, lúc đó tôi cũng chưa có mặt trên đời. Rồi khi tôi lớn lên, Thế chiến II chỉ là mấy thước phim thời sự đen trắng. Thời đó làm gì đã có phim ảnh chiến tranh rầm rộ như sau này. Thế nên tôi nhận ra giới trẻ ở đây họ hướng về tương lai. Chính phủ đang cố gắng làm tốt công việc của mình. Họ đang cố gắng chăm lo cho người dân. Tôi thấy tương lai nằm ở Việt Nam.
Tôi còn một câu hỏi thôi. Ông đã trải qua rất nhiều biến động trên thế giới, chiến tranh và cả những giai đoạn đầy thay đổi, thách thức. Có bao giờ ông cảm thấy nản lòng hay mệt mỏi không?
Ồ, tất nhiên là có chứ. Ý tôi là, ai mà chẳng có những vấn đề riêng. Tôi cũng từng ly hôn, rồi cũng có những người bạn thân ra đi mãi mãi... Tôi nghĩ trong đời ai cũng sẽ gặp những "ổ gà" như thế thôi. Nhưng trước những biến cố lớn hơn, tôi tin là mỗi người chúng ta đều có một sức mạnh tiềm ẩn để tự nhủ rằng: "Mình phải tiếp tục thôi. Mình nhất định phải vượt qua chuyện này”.
Nhân viên của tôi ai cũng biết tôi có một câu "thương hiệu" là: "Đừng bao giờ nói không bao giờ" và "Không gì là không thể". Còn cái thứ ba, bạn biết hãng Nike có biểu tượng hình dấu phẩy và khẩu hiệu "Just do it" (Cứ làm đi) chứ?
Tôi thường đùa là họ "đánh cắp" câu đó của tôi, vì đây là 3 phương châm sống của tôi từ hồi còn bé tí. Mẹ tôi vẫn hay dạy tôi như thế: Đừng bao giờ nói không bao giờ, không gì là không thể, và cứ bắt tay vào làm đi.
Ông Greig Craft không chỉ là người bạn lớn của Việt Nam và Italia, mà còn là biểu tượng của sự kết nối giữa y học, lòng trắc ẩn và tình hữu nghị quốc tế.
Đại sứ Ý tại Việt Nam Marco della Seta
