Các quốc gia châu Á 'chạy đua' ngoại giao để mở lại eo biển Hormuz

Khi cuộc xung đột bước sang tháng thứ hai, nhiều chính phủ từ Ấn Độ đến Philippines đang đàm phán trực tiếp với Iran nhằm đảm bảo tàu thuyền được đi lại an toàn, đồng thời hình thành các nhóm nhỏ để tìm kiếm giải pháp ngoại giao, thậm chí thông qua các thỏa thuận trao đổi.

Một số đồng minh của Mỹ như Nhật Bản đang xem xét tham gia sáng kiến gồm 35 quốc gia do Anh dẫn đầu nhằm khôi phục tự do hàng hải tại tuyến đường thủy vốn từng vận chuyển khoảng 1/4 lượng dầu vận chuyển bằng đường biển của thế giới chỉ vài tuần trước.

Trong khi đó, Pakistan và Trung Quốc đề xuất kế hoạch hòa bình riêng gồm nhiều điểm, trong lúc Iran vẫn kiểm soát chặt tuyến vận tải chiến lược này. Trong bài phát biểu hiếm hoi trước toàn quốc tối thứ Tư, ông Trump cho rằng thương mại sẽ trở nên dễ dàng hơn trong vài tuần tới và khẳng định eo biển sẽ tự nhiên mở lại, vì Iran cũng cần xuất khẩu dầu.

Ông Trump nhấn mạnh rằng các quốc gia phụ thuộc vào nguồn dầu đi qua eo Hormuz nên tự chịu trách nhiệm bảo vệ tuyến đường này. Ông nói:
“Những nước nhận dầu qua eo biển Hormuz phải đảm bảo an toàn cho tuyến đường đó. Chúng tôi sẽ hỗ trợ, nhưng họ nên là bên dẫn đầu trong việc bảo vệ nguồn dầu mà họ phụ thuộc rất nhiều.”

Sau khi ông Trump trước đó gợi ý cuộc chiến có thể kết thúc với việc tuyến đường này bị đóng, Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper sẽ chủ trì cuộc họp trực tuyến vào hôm nay (2/4) với các nước như Pháp, Canada và UAE để thảo luận kế hoạch mở lại eo biển. Nhật Bản cho biết đang cân nhắc tham gia, trong khi Hàn Quốc và Australia cũng được dự đoán sẽ góp mặt.

Cuộc họp sẽ xem xét một cách tiếp cận ngoại giao chung, cùng các công cụ gây sức ép kinh tế như trừng phạt, và thậm chí có thể đặt ra điều kiện cho các phương án quân sự nếu cần. Tuy nhiên, khả năng các nước châu Á tham gia sử dụng vũ lực là rất thấp, đặc biệt với Nhật Bản, quốc gia bị hiến pháp hạn chế triển khai quân đội ra nước ngoài.

Cho đến nay, châu Á vẫn chưa có phản ứng thống nhất, khi các nước chỉ đưa ra những lời kêu gọi chung về việc chấm dứt xung đột. Một phần nguyên nhân là do thiếu lòng tin giữa các cường quốc trong khu vực, đặc biệt giữa Trung Quốc và Nhật Bản, khiến việc phối hợp hành động chung trở nên khó khăn.

Ấn Độ, quốc gia đang đàm phán trực tiếp với Iran để đảm bảo tàu của mình được đi lại an toàn, không ủng hộ việc Tehran kiểm soát eo biển. Tuy nhiên New Delhi muốn sử dụng các diễn đàn đa phương như Liên Hợp Quốc để gây sức ép buộc Iran mở lại tuyến đường. Giới chức Ấn Độ cũng lo ngại căng thẳng có thể leo thang nếu ông Trump thực hiện lời đe dọa chiếm đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu của Iran.

Theo ông William Klein, cựu nhà ngoại giao Mỹ, việc đàm phán riêng với Iran về vận chuyển hàng hóa chỉ có thể là giải pháp tạm thời, vì không quốc gia nào cảm thấy thoải mái khi một nước duy nhất, đặc biệt là Iran, kiểm soát eo biển Hormuz trong thời gian dài.

“Trong ngắn hạn, nhiều nước có thể ủng hộ một lệnh ngừng bắn để eo biển được mở lại, ngay cả khi Iran vẫn duy trì khả năng kiểm soát trên thực tế,” ông nói. “Nhưng về lâu dài, các quốc gia sẽ phối hợp để tạo ra những rào cản đủ mạnh nhằm ngăn Iran sử dụng quyền kiểm soát đó như một đòn bẩy.”

Trong bối cảnh khủng hoảng kéo dài, nhiều nước châu Á đang tăng cường hợp tác năng lượng với các đối tác ngoại giao. Ấn Độ cung cấp nhiên liệu cho các nước láng giềng như Sri Lanka và Bangladesh, trong khi Trung Quốc gần đây xuất khẩu dầu diesel và các loại nhiên liệu khác cho những quốc gia Đông Nam Á đang thiếu năng lượng.

Một nhà sản xuất dầu khí Nhật Bản được chính phủ hậu thuẫn đang thảo luận thỏa thuận trao đổi với Ấn Độ, trong đó LPG sẽ được đổi lấy naphtha và dầu thô, theo một báo cáo của Reuters.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi cũng đã điện đàm với lãnh đạo Philippines, Malaysia và quần đảo Marshall, nhấn mạnh rằng hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn hàng hải tại eo Hormuz và giảm căng thẳng càng sớm càng tốt.

Trong khi đó, Trung Quốc và Pakistan đã đưa ra đề xuất kế hoạch 5 điểm kêu gọi ngừng bắn ngay lập tức và bảo vệ hoạt động vận tải qua eo biển như một phần trong nỗ lực khôi phục hòa bình và ổn định tại Trung Đông.