Độc Nhất Vô Nhị

Doanh nghiệp "độc nhất vô nhị"

Nhà máy duy nhất
tạo ra những tờ tiền
lưu thông khắp cả nước

Hơn hai thập kỷ trước, khi Việt Nam quyết định chuyển từ tiền giấy cotton sang tiền polymer, đây chính là một bước ngoặt về công nghệ và năng lực sản xuất quốc gia thời điểm đó. Những tờ polymer với độ bền cao, tích hợp hàng loạt yếu tố bảo an hiện đại dần trở nên quen thuộc trong ví tiền của hàng chục triệu người dân. Ít ai biết rằng, để tạo nên những tờ tiền lưu thông mỗi ngày ấy là cả một quy trình sản xuất đặc biệt tinh xảo, được làm ra tại duy nhất một doanh nghiệp trên cả nước.

Tuy nhiên, câu chuyện in tiền của Việt Nam không bắt đầu từ thời kỳ polymer. Ngay trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Chính phủ đã xây dựng Nhà máy in tiền đầu tiên tại Chi Nê (Hòa Bình cũ) để in những đồng tiền "Cụ Hồ", phục vụ nền tài chính non trẻ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ dấu mốc lịch sử ấy, ngành in tiền Việt Nam từng bước phát triển, làm chủ nhiều công nghệ bảo an hiện đại và hình thành Nhà máy In tiền Quốc gia ngày nay – đơn vị duy nhất được giao nhiệm vụ in tiền, các loại giấy tờ có giá và nhiều sản phẩm bảo an đặc biệt phục vụ Nhà nước.

Lịch sử của Nhà máy In tiền Quốc gia ngày nay bắt nguồn từ một dấu mốc đặc biệt trong những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau khi giành độc lập năm 1945, Chính phủ đứng trước yêu cầu cấp bách phải xây dựng một nền tài chính và tiền tệ độc lập. Ngày 31/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 18/B, cho phép phát hành giấy bạc Việt Nam tại khu vực Nam Trung Bộ từ vĩ tuyến 16 trở vào. Phạm vi lưu hành sau đó được từng bước mở rộng.

Trong khi Chính phủ lâm thời đang gặp khó khăn về cơ sở in và phát hành giấy bạc Việt Nam, vợ chồng doanh nhân yêu nước Đỗ Đình Thiện đã tự nguyện bỏ tiền ra mua lại toàn bộ nhà in Taupin của Pháp tại Hà Nội và hiến tặng cho Chính phủ để lập nhà máy in tiền riêng, đáp ứng một phần nhu cầu của đất nước thời bấy giờ.

Đến tháng 3/1946, trước nguy cơ việc in tiền tại nhà in Taupin không giữ được bí mật, Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ và Bộ Tài chính quyết định tìm địa điểm mới để di chuyển toàn bộ nhà in ra khỏi Hà Nội. Một lần nữa, chính ông Đỗ Đình Thiện đã chủ động đề xuất Bộ Tài chính chuyển nhà máy in lên đồn điền của gia đình ông ở Chi Nê (Hòa Bình trước đây).

Đồn điền với diện tích 7.331ha này là tài sản gia đình ông bà Đỗ Đình Thiện mua lại năm 1943 từ tỷ phú người Pháp Enet Boren với giá 2.000 lượng vàng.

Trên mảnh đất rộng lớn này, ông bà cho trồng cà phê, lúa, chăn nuôi gia súc với hàng nghìn con trâu, bò, dê, cừu... Nhiều căn nhà đã được xây dựng gồm: Văn phòng, nhà xưởng, kho tàng... tạo thuận lợi kết hợp giữa đời sống và sản xuất.

Sau khi di chuyển về đồn điền Chi Nê, Bộ Tài chính sử dụng những dãy nhà kho lương thực của ông bà Thiện làm cơ sở in ấn tiền. Để tránh bị phát hiện, công nhân nhà máy chỉ in bạc lúc 3-4 giờ sáng.

Tại nơi đây, những tờ giấy bạc tài chính đầu tiên của Chính phủ ta đã ra đời gồm các mệnh giá 1 đồng, 5 đồng, 20 đồng, 50 đồng, 100 đồng Việt Nam. Trong đó, tờ tiền 100 đồng thường được gọi là tờ bạc "con trâu xanh". Tờ tiền này do họa sĩ Nguyễn Văn Huyến thiết kế. Một mặt tờ tiền là hình ảnh Bác Hồ, bên cạnh là những bông lúa và người nông dân đang chăm chỉ làm việc. Mặt còn lại là hình ảnh con trâu béo mập và những nông dân đang ra sức khai hoang vỡ đất, tăng gia sản xuất.

Tờ bạc tài chính cụ Hồ ra đời mang theo sứ mệnh lịch sử quan trọng, đấu tranh tiền tệ với địch để bảo vệ nền độc lập dân tộc và trở thành vũ khí đấu tranh trên mặt trận kinh tế-tài chính-tiền tệ, loại bỏ đồng tiền Đông Dương của thực dân Pháp ra khỏi đất nước.

Tờ bạc giấy đầu tiên khẳng định chủ quyền về kinh tế-tài chính, độc lập dân tộc trong đó có độc lập về tiền tệ. Nước Việt Nam độc lập phải có đồng bạc Việt Nam độc lập.

Từ tháng 12/1946-2/1947, Cơ quan Ấn loát Trung ương đặt tại đồn điền Chi Nê đã cung cấp cho các ngành, địa phương từ Nam Trung Bộ trở ra khoảng 400 triệu đồng bạc Việt Nam. Số tiền này đã hỗ trợ nguồn lực lớn để trang bị vũ khí, lương thực, thuốc men phục vụ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Một thời gian sau, đồn điền Chi Nê trở thành mục tiêu oanh tạc của kẻ thù gây những tổn thất to lớn. Có thời điểm, máy bay thực dân Pháp ném bom đồn điền, hai vựa cà phê của ông Thiện bị thiêu thành tro, cháy một tuần lễ chưa tắt.

Nhà máy in tiền ở Chi Nê chỉ hoạt động được 1 năm, đến ngày 22/2/1947, nhà máy in tiền được chuyển lên Chiến khu Việt Bắc. Gia đình ông bà Thiện cũng sơ tán lên chiến khu Việt Bắc tham gia kháng chiến. Mảnh đất này được giao lại cho Ban Kinh Tài của Đảng quản lý.

Nhà máy in tiền tại đồn điền Chi Nê đã được trao kỷ lục Guinness Việt Nam là Nhà máy in tiền đầu tiên của cách mạng Việt Nam.

Năm 2010, Khu di tích lịch sử Nhà máy in tiền được thành lập với diện tích hơn 15ha.

Nếu như đa phần các lĩnh vực sản xuất đều có sự cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp thì in tiền là một trong số ít ngoại lệ. Tại Việt Nam, Nhà máy In tiền Quốc gia là doanh nghiệp duy nhất được giao nhiệm vụ sản xuất tiền giấy, tiền kim loại và nhiều sản phẩm in bảo an phục vụ Nhà nước.

Doanh nghiệp được thành lập theo Quyết định số 136/CT ngày 22/4/1991 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ), trực thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, trên cơ sở kế thừa và phát triển ngành in tiền đã hình thành từ những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đến ngày 11/8/2010, nhà máy chính thức chuyển đổi mô hình hoạt động thành Công ty TNHH Một thành viên, do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nắm giữ 100% vốn. Công ty có trụ sở tại số 30, đường Phạm Văn Đồng, Hà Nội. Vốn điều lệ được công bố tại thời điểm tháng 11 năm 2019 là hơn 1.578 tỷ đồng. Phụ trách Hội đồng thành viên Nhà máy In tiền Quốc gia hiện nay là ông Đỗ Giang Nam. Ông được Thống đốc Ngân hàng Nhà nước bổ nhiệm giữ chức vụ này từ ngày 1/4/2026.

Chức năng cốt lõi của Nhà máy in tiền không nằm ở lợi nhuận (Bộ Tài chính và NHNN không giao chỉ tiêu lợi nhuận), mà là bảo đảm an ninh tiền tệ thông qua việc sản xuất những loại hàng hóa đặc biệt nhất: in, đúc tiền, sản xuất vàng miếng, vật phẩm, lưu niệm bằng vàng và các loại giấy tờ có giá theo kế hoạch được giao của thống đốc Ngân hàng Nhà nước.

Doanh nghiệp cũng là nơi tiếp nhận, làm chủ nhiều công nghệ in bảo an hiện đại của thế giới, trong đó có công nghệ in tiền polymer. Để đáp ứng yêu cầu đặc biệt của lĩnh vực này, nhà máy sở hữu hệ thống dây chuyền in offset, in lõm (intaglio), in số sê-ri, phủ vecni bảo vệ, kiểm định chất lượng tự động cùng nhiều thiết bị bảo an hiện đại. Đây là một trong những cơ sở sản xuất có yêu cầu bảo mật và an ninh nghiêm ngặt bậc nhất cả nước.

Từ ngày 21/12/2020, theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, Báo cáo tài chính của Nhà máy In tiền Quốc gia chính thức được đưa vào Danh mục tài liệu Bí mật Nhà nước.

Trước đó, đơn vị này tuy không định kỳ công bố theo quý nhưng vẫn công bố báo cáo tài chính hàng năm, và báo cáo mới nhất là đến quý 2/2019. Tại thời điểm đó, báo cáo tài chính bán niên cho thấy nhà máy lỗ hơn 11,2 tỷ đồng.

Số liệu tài chính công bố gần nhất, trước khi báo cáo tài chính của Nhà máy được đưa vào danh mục tài liệu bí mật Nhà nước từ cuối năm 2020.

Lỗ giữa kỳ thực chất chỉ là "khoảng lùi kế toán" (số liệu tạm tính) do cơ chế quyết toán giá trị sản phẩm công ích thường chỉ thực hiện vào cuối năm tài chính. Tổng tài sản của Nhà máy là 2.266 tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 1.907 tỷ đồng.

Doanh thu của đơn vị này từng chạm mốc ấn tượng hơn 2.300 tỷ đồng vào năm 2018 và phụ thuộc 100% vào khối lượng in đúc theo lệnh điều hành chính sách tiền tệ trực tiếp từ Thống đốc.

Điều đặc biệt là Nhà máy In tiền Quốc gia không có đối thủ cạnh tranh và cũng không tồn tại khái niệm "thị phần". Theo quy định của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan duy nhất có quyền phát hành tiền giấy, tiền kim loại của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đồng thời, Nghị định số 40/2012/NĐ-CP của Chính phủ về nghiệp vụ phát hành tiền; bảo quản, vận chuyển tài sản quý và giấy tờ có giá trong hệ thống Ngân hàng Nhà nước quy định việc tổ chức in, đúc tiền được thực hiện theo kế hoạch của Ngân hàng Nhà nước tại các cơ sở được giao nhiệm vụ, bảo đảm tuyệt đối các yêu cầu về bí mật, an toàn và an ninh quốc gia.

Chuỗi sản xuất tiền của Việt Nam còn có sự tham gia của các doanh nghiệp cung ứng vật tư bảo an. Theo thông tin do Công ty Q&T công bố, doanh nghiệp đã tham gia cung ứng phôi nền polymer cho hoạt động in tiền trong nước. Việc từng bước chủ động nguồn vật liệu quan trọng này góp phần giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, đồng thời nâng cao tính tự chủ của Việt Nam trong lĩnh vực in tiền.

Sự duy nhất của Nhà máy In tiền Quốc gia xuất phát từ yêu cầu bảo vệ chủ quyền tiền tệ của đất nước. Mỗi tờ tiền không chỉ là phương tiện thanh toán mà còn là biểu tượng của quốc gia, gắn với chính sách tiền tệ, ổn định kinh tế vĩ mô và an ninh tài chính. Toàn bộ quy trình từ thiết kế, in ấn, kiểm định, bảo quản đến vận chuyển đều thuộc diện quản lý đặc biệt, đòi hỏi công nghệ bảo an cao, quản lý theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt. Trong tương lai, gần như không có khả năng xuất hiện một doanh nghiệp thứ hai cùng thực hiện nhiệm vụ này tại Việt Nam.

Không chỉ Việt Nam, phần lớn các quốc gia trên thế giới đều coi việc in tiền là lĩnh vực đặc biệt, gắn với chủ quyền quốc gia và an ninh tài chính. Tuy nhiên, mô hình tổ chức lại có nhiều điểm khác biệt. Chạm vào một lá cờ để xem quốc gia đó tổ chức việc in tiền ra sao.

Dù áp dụng những mô hình khác nhau, điểm chung của các quốc gia là hoạt động in tiền luôn chịu sự kiểm soát tuyệt đối của Nhà nước hoặc ngân hàng trung ương. Quy trình từ thiết kế, sản xuất, kiểm định đến phát hành đều được quản lý theo các tiêu chuẩn an ninh nghiêm ngặt. Việc có một hay nhiều nhà máy không làm thay đổi bản chất: đây là lĩnh vực đặc biệt, gần như không tồn tại cạnh tranh thị trường mà được tổ chức nhằm bảo đảm chủ quyền tiền tệ và an ninh quốc gia.

Thực hiện: Yên Chi